ИНТЕРВЈУ: Милутин Ѓукановиќ, важно е да учиме од најдобрите, но и сами да градиме нови енергетски капацитети

јули 8, 2026

Енергетскиот сектор на Црна Гора минува низ период на голема трансформација, од забрзано распоредување на обновливи извори на енергија и модернизација на електроенергетската инфраструктура, до пошироките предизвици поврзани со енергетската безбедност, регионалната пазарна интеграција и декарбонизацијата.

Во центарот на овие процеси се наоѓа EPCG, најголемата енергетска компанија во земјата, која има клучна улога во производството, снабдувањето и идниот енергетски развој на Црна Гора.

Со институционална историја долга 116 години, Електропривреда на Црна Гора, EPCG, останува неспорен столб на црногорската економија и инфраструктура. Како државна енергетска компанија, EPCG снабдува речиси 400.000 домаќинства, деловни и индустриски потрошувачи, управувајќи со годишна побарувачка на електрична енергија од околу 3.000 GWh.

Во моментов, производниот микс на компанијата се потпира на вкупен инсталиран капацитет од околу 875 MW, структурно заснован на три главни производни објекти:

  • ХЕ „Пива“ со 342 MW и ХЕ „Перуќица“ со 307 MW: две големи хидроелектрани што обезбедуваат значителна флексибилност, но истовремено ја прават финансиската успешност на компанијата силно зависна од хидролошките услови и сезонските суши.
  • ТЕ „Пљевља“ со 225 MW: единствената термоелектрана на лигнит во земјата, која традиционално обезбедува базно производство и покрива меѓу 40 и 50 проценти од вкупното домашно производство на електрична енергија во Црна Гора.

Додека Западен Балкан влегува во одлучувачка фаза на еколошко усогласување, EPCG се наоѓа пред едно од најсложените поглавја во својата историја. Тековната еколошка модернизација на ТЕ „Пљевља“, претстојниот притисок од Механизмот на ЕУ за јаглеродно гранично прилагодување, CBAM, како и брзиот наплив на приватни апликации за големи проекти од обновливи извори, ја менуваат оперативната реалност на компанијата.

За актуелните предизвици со кои се соочува енергетскиот сектор, тековните инвестиции, енергетската транзиција и идната позиција на Црна Гора на регионалниот пазар на електрична енергија, Energy & Climate Index разговара со Милутин Ѓукановиќ, претседател на Бордот на директори на EPCG.

Ѓукановиќ е електроинженер со долгогодишно искуство во енергетскиот сектор и информациските системи во рамки на Електропривреда на Црна Гора, каде што извршувал повеќе функции поврзани со развој и имплементација на деловни и наплатни системи. Покрај професионалната кариера, тој повеќе години бил и пратеник во Собранието на Црна Гора и учествувал во неколку парламентарни комисии посветени на економијата, буџетот и приватизацијата.

Црна Гора значително го забрза развојот на проекти од обновливи извори на енергија. Како ја оценувате моменталната позиција на EPCG во енергетската транзиција, особено во однос на еколошката реконструкција на ТЕ „Пљевља“ и претстојните регулативи на ЕУ поврзани со CBAM механизмот за јаглеродно гранично прилагодување? Која е стратегијата за одржување на енергетската стабилност во оваа транзициска фаза?

Црна Гора се наоѓа во многу важен период на енергетска транзиција, а EPCG во тој процес има посебна одговорност. Нашата задача е истовремено да обезбедиме сигурност во снабдувањето на граѓаните и економијата, но и да ги следиме европските стандарди кога станува збор за декарбонизација на енергетскиот сектор.

Еколошката реконструкција на Термоелектраната „Пљевља“ е еден од најзначајните проекти што ги реализиравме. Свесни сме дека европските политики, вклучително и CBAM механизмот, ќе поставуваат сè построги барања пред производителите на електрична енергија кои користат фосилни горива. Токму затоа реконструкцијата беше важен чекор што ќе овозможи термоелектраната да работи во согласност со современите еколошки стандарди додека не се изградат нови производни капацитети од обновливи извори на енергија.

Сепак, мора да бидеме реални. Енергетската транзиција не може да се спроведе преку ноќ. Во овој момент Термоелектраната „Пљевља“ и понатаму претставува важен столб на електроенергетскиот систем на Црна Гора и гаранција за стабилноста во снабдувањето. Нашата цел не е да ги затвориме постојните капацитети пред да обезбедиме соодветна замена, туку постепено да го зголемуваме учеството на соларните, ветерните и хидроенергетските проекти.

Поради тоа EPCG паралелно инвестира во нови соларни електрани, развој на проектот ХЕ „Комарница“, ХЕ „Бистрица“, кој ќе бидат системи за складирање енергија и други проекти што долгорочно ќе ја зголемат енергетската независност на државата. Сметам дека токму балансот меѓу сигурноста во снабдувањето и забрзаниот развој на обновливите извори е најдобриот начин Црна Гора успешно да помине низ овој транзициски период.

Со забрзаниот раст на одобренија за проекти за соларни и ветерни електрани во Црна Гора, флексибилноста на електроенергетската мрежа стана приоритет. Како EPCG соработува со операторот на преносниот систем, CGES, во управувањето со интеграцијата на новите капацитети во мрежата? Каква конкретна улога ќе имаат големите батериски системи за складирање енергија, BESS, во управувањето со овие нови капацитети?

Развојот на обновливите извори на енергија носи големи можности, но и нови предизвици за електроенергетскиот систем. Соларните и ветерните електрани зависат од временските услови и затоа е потребно да се обезбеди дополнителна флексибилност на мрежата.

EPCG и CGES имаат заеднички интерес новите капацитети да бидат интегрирани на сигурен и ефикасен начин. Затоа е неопходна постојана координација при планирањето на нови приклучоци, развојот на мрежната инфраструктура и управувањето со енергетските текови.

Особено важна улога во тој процес ќе имаат батериските системи за складирање енергија. Тие претставуваат една од најважните инвестиции во современата енергетика, бидејќи овозможуваат вишокот енергија произведена во текот на денот да се зачува и да се искористи тогаш кога потрошувачката е најголема. На тој начин се зголемува стабилноста на системот, се намалуваат трошоците за балансирање и се овозможува понатамошен развој на обновливите извори на енергија.

Нашата визија е батериските системи да станат важен дел од идниот електроенергетски систем на Црна Гора и, заедно со хидроелектраните, да претставуваат клучен фактор за енергетската сигурност.

EPCG неодамна потпиша договори за стратешка соработка со глобални лидери како Masdar и EDF France, особено за клучни проекти како ХЕ „Бистрица“, развој на BESS системи и нови обновливи извори на енергија. Од стратешка перспектива, кои финансиски и оперативни модели се пожелни за вакви партнерства и колку се важни меѓународното знаење и искуство за пошироката енергетска транзиција на Западен Балкан?

Енергетската транзиција бара значителни финансиски средства, но и пристап до најнови технологии и искуства. Токму затоа сметаме дека партнерствата со реномирани меѓународни компании како Masdar и EDF се исклучително важни за развојот на EPCG и црногорската енергетика во целина.

Кога зборуваме за големи проекти како ХЕ „Бистрица“, батериски системи или нови обновливи извори на енергија, најефикасен модел е комбинацијата од домашно знаење и меѓународно искуство. Таквата соработка овозможува побрза реализација на проектите, пристап до поповолни извори на финансирање и примена на најдобрите светски практики.

Западен Балкан поминува низ слични предизвици кога станува збор за енергетската транзиција и верувам дека токму меѓународните партнерства ќе имаат клучна улога во забрзувањето на тој процес. Важно е да учиме од најдобрите, но и да развиваме сопствени капацитети за долгорочно да бидеме конкурентни на регионалниот пазар.

Во услови на геополитички ризици и нестабилен енергетски пазар, регионалната соработка е поважна од кога било. Како електроенергетските компании на Западен Балкан можат подобро да ги координираат своите производни и складишни капацитети за да ги ублажат пазарните ризици и да ја оптимизираат трговијата со електрична енергија?

Во последните години сите бевме сведоци колку енергетските пазари се чувствителни на геополитички случувања и нарушувања во синџирите на снабдување. Токму затоа регионалната соработка денес има многу поголемо значење од претходно.

Државите од Западен Балкан располагаат со различни енергетски ресурси. Некои имаат поголем хидро потенцијал, други поразвиени термоенергетски капацитети, додека дел забрзано инвестираат во соларни и ветерни електрани. Преку подобра координација на производството, размена на енергија и заедничко планирање на нови инвестиции, можно е да се постигне поголема сигурност во снабдувањето за целиот регион.

Исто така, развојот на капацитети за складирање, особено батериски системи и реверзибилни хидроелектрани, може значително да придонесе за стабилноста на пазарот и за поефикасно користење на обновливите извори на енергија. Верувам дека соработката, а не изолираното дејствување на поединечни системи, е најдобриот одговор на предизвиците што се пред нас.

Државните енергетски компании често мора да го усогласат пазарно ориентираниот раст со општествената одговорност. Како EPCG успева да одржи рамнотежа меѓу улогата на стабилизирачки економски фактор за граѓаните на Црна Гора и трансформацијата во модерен, високо конкурентен учесник на регионалниот енергетски пазар?

EPCG е компанија што има посебна одговорност кон граѓаните на Црна Гора. За разлика од многу приватни компании, нашата цел не е исклучиво остварување профит, туку и зачувување на енергетската стабилност и заштита на интересите на потрошувачите.

Во претходните години покажавме дека е можно да се зачуваат релативно поволни цени на електричната енергија за домаќинствата, дури и во периоди на големи пазарни нарушувања. Истовремено, вложувавме значајни средства во развој на нови производни капацитети и модернизација на работењето.

Сметам дека општествената одговорност и пазарната конкурентност не се исклучуваат. Напротив, успешна компанија мора да биде финансиски стабилна за да може да реализира инвестиции, да отвора нови работни места и да придонесува за развојот на државата. Токму во тоа ја гледам идната улога на EPCG да остане столб на црногорската економија, но и модерен регионален енергетски лидер.

Проектите за кровни соларни електрани „Solari“ за домаќинствата предизвикаа огромен интерес кај јавноста во Црна Гора. Како што се шири овој модел, кои се најважните оперативни искуства и поуки досега, и на кој начин EPCG ги поедноставува техничките и административните процедури за да им овозможи на граѓаните побрза инсталација и приклучување на мрежата? Исто така, сметате ли дека овој модел на производители-потрошувачи, односно просумери, може да послужи како успешен пример за поширокиот регион на Западен Балкан во поддршката на граѓаните и остварувањето вистинска „праведна транзиција“?

Проектот „Solari“ претставува еден од најуспешните енергетски проекти во Црна Гора во последните години. Особено нè радува фактот што граѓаните ги препознаа придобивките од производството на електрична енергија за сопствени потреби и активно учествуваат во енергетската транзиција.

Најважната лекција што ја научивме е дека граѓаните сакаат едноставни процедури, јасни информации и сигурна поддршка во текот на целиот процес. Токму затоа настојувавме административните процедури максимално да ги поедноставиме и да овозможиме што побрза реализација на проектите и приклучување на мрежата.

Преку овој модел граѓаните не стануваат само потрошувачи, туку и производители на енергија. Тоа е концепт што се покажа успешен низ цела Европа, а верувам дека може да биде пример на добра практика и за земјите од регионот.

Енергетската транзиција нема да биде успешна доколку во неа не учествуваат граѓаните. Затоа сметам дека проекти како „Solari“ претставуваат најдобар пример за праведна транзиција, бидејќи им овозможуваат на луѓето директно да ги почувствуваат придобивките од промените што се случуваат во енергетскиот сектор.

Интервјуто го реализираше м-р Виктор Андонов

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена. Задолжителните полиња се означени со *