Природниот гас останува важен фактор во формирањето на големопродажните цени на електричната енергија во Европа, но неговото влијание постепено се намалува со зголемувањето на производството од обновливи извори.
Анализата на Европската централна банка (ЕЦБ), објавена во Economic Bulletin 6/2026, покажува дека поврзаноста меѓу цените на гасот и електричната енергија слабее, но со значителни разлики меѓу европските пазари.
Европските електроенергетски пазари во 2026 година повторно се соочија со притисоци од поскапувањето на природниот гас. Сепак, растот на големопродажните цени на електричната енергија беше значително поограничен во споредба со енергетската криза од 2021–2022 година.
Според истражувањето на ЕЦБ, разликата не произлегува само од помалиот раст на цените на гасот, туку и од промените во структурата на европското производство на електрична енергија. Поголемото учество на обновливите извори ја намалува потребата од ангажирање гасни електрани, а со тоа и бројот на часови во кои природниот гас ја определува пазарната цена.
Зошто природниот гас ја определува цената на електричната енергија?
На европските пазари на електрична енергија цената во најголем дел се формира според принципот на маргинално ценообразување. Производните капацитети се вклучуваат според нивните понудени цени, а последната електрана потребна за покривање на побарувачката ја определува пазарната цена за соодветниот период.
Кога тоа е гасна електрана, цената на природниот гас станува еден од главните фактори што ја определуваат цената на електричната енергија. Покрај трошокот за горивото, врз производната цена влијаат и трошоците за емисиите на CO₂ во рамките на европскиот систем за тргување со емисии.
Токму овој механизам беше особено изразен за време на енергетската криза во 2021–2022 година. Намаленото снабдување со природен гас се совпадна со сушите што го ограничија хидропроизводството и намалената расположливост на француските нуклеарни електрани.
Поради тоа, гасните електрани беа потребни во поголем број часови, што овозможи високите цени на гасот силно да се пренесат врз големопродажните цени на електричната енергија.
Во 2026 година ситуацијата е поинаква. Иако природниот гас повторно поскапе, зголеменото производство од обновливи извори во повеќе европски земји го ограничи влијанието на овој раст врз електроенергетските пазари.
Шпанија ја намалува зависноста, Италија останува чувствителна на гасот
Една од најзначајните констатации во истражувањето на ЕЦБ е дека влијанието на природниот гас врз цените на електричната енергија не е еднакво во сите европски земји.
Шпанија, со висок удел на обновливи извори во производството, бележи значително намалување на часовите во кои природниот гас ја определува пазарната цена. Сличен тренд се забележува и во Франција, каде што нуклеарните електрани имаат особено важна улога во производството и формирањето на цените.
Наспроти тоа, во Италија цените на електричната енергија и понатаму често се определуваат од гасните електрани. Поради тоа, италијанскиот пазар останува почувствителен на промените на цените на природниот гас.
Овие разлики објаснуваат зошто европските големопродажни цени сè повеќе се разликуваат меѓу земјите, иако пазарите се меѓусебно поврзани и се изложени на заеднички енергетски ризици.
ЕЦБ утврдува дека зголемувањето на уделот на обновливите извори има негативно, односно надолно влијание врз големопродажните цени на електричната енергија, но оваа зависност не е линеарна. Ефектот зависи од производниот микс, побарувачката и тоа која технологија ја определува цената во конкретниот период.
Во анализата се користат податоци за производството и пазарните цени од ENTSO-E и LSEG, како и пресметки на ЕЦБ. За процена на часовите во кои гасот ја определува цената, истражувачите ги споредуваат часовните цени на електричната енергија со проценетиот краткорочен производен трошок на гасните електрани, вклучувајќи ги природниот гас и емисиите на CO₂.
Обновливите извори ја ослабуваат врската меѓу гасот и струјата
Анализата покажува дека енергетската транзиција веќе има мерливо влијание врз функционирањето на европските електроенергетски пазари.
Поголемото производство од ветерни и фотонапонски електрани го намалува ангажирањето на гасните електрани во периодите кога обновливите извори можат да покријат поголем дел од побарувачката.
Тоа не значи дека природниот гас ја губи својата улога во електроенергетскиот систем. Во часовите со ниско производство од обновливи извори или висока побарувачка, гасните електрани и понатаму можат да бидат потребни за задоволување на потрошувачката и да ја определуваат пазарната цена.
Затоа, влијанието на природниот гас врз големопродажните цени не исчезнува, туку станува послабо и понерамномерно распределено меѓу различните пазари и периоди.
ЕЦБ истовремено утврдува дека пренесувањето на големопродажните цени врз крајните сметки за електрична енергија зависи од националните модели на регулирање, договорите за снабдување, даноците и мрежните надоместоци. Оттука, промената на берзанската цена не мора веднаш и во ист обем да се одрази врз цената што ја плаќаат потрошувачите.
Главната порака од истражувањето е дека природниот гас и понатаму останува значаен за формирањето на цените, но зголеменото производство од обновливи извори постепено ја намалува неговата доминантна улога на европските големопродажни пазари.
ECI

