Чистата енергија како заштита од скапиот гас: пет европски земји ќе заштедат 8,5 милијарди евра

јуни 2, 2026

Земјите со најчист електроенергетски микс ќе имаат значително пониски трошоци од оние што остануваат зависни од фосилни горива

Пет европски земји со висок удел на чиста енергија во производството на електрична енергија ќе заштедат околу 8,5 милијарди евра на сметки за енергија во 2026 година, покажува анализа објавена од Euronews.

Станува збор за Данска, Финска, Франција, Шведска и Словачка, земји во кои електроенергетскиот систем во голема мера се потпира на обновливи извори, нуклеарна енергија и други нискојаглеродни технологии. Според анализата, тие ќе бидат значително помалку изложени на ценовните шокови на природниот гас во споредба со земјите кои и понатаму имаат повисока зависност од фосилни горива.

Проценката покажува дека потрошувачите во овие земји ќе имаат 58% пониски трошоци во споредба со земјите со најзагадувачки електроенергетски микс, меѓу кои се наведуваат Полска, Италија, Грција, Естонија и Холандија.

Гасот сè уште ја диктира цената на струјата

Главната причина за големата разлика меѓу земјите е начинот на кој природниот гас сè уште влијае врз цените на електричната енергија во Европа. Иако учеството на обновливите извори расте, во многу земји гасните електрани и понатаму имаат важна улога во формирањето на пазарната цена.

Во 2025 година, секое зголемување на цената на гасот за 1 евро/MWh предизвикувало просечно зголемување на цената на електричната енергија за 0,37 евра/MWh. Ова покажува дека европските пазари сè уште се чувствителни на движењата на цените на гасот, но и дека таа зависност постепено се намалува во земјите каде што чистата енергија има поголемо учество.

Колку е поголем уделот на домашно произведена чиста електрична енергија, толку е помала изложеноста на увозни горива, геополитички ризици и ненадејни ценовни шокови. Токму затоа земјите со почист електроенергетски микс денес имаат посилна заштита за домаќинствата и индустријата.

Шведска покажува колку е важен чистиот електроенергетски систем

Шведска е еден од најсилните примери во анализата. Поради речиси целосно чистиот електроенергетски микс, земјата е многу малку изложена на директното влијание на цените на гасот.

Според анализата, при зголемување на цената на гасот за 1 евро/MWh, цената на електричната енергија во Шведска расте за само 0,04 евра/MWh. Причината е што најголемиот дел од електричната енергија во земјата доаѓа од чисти извори, што ја прави далеку поотпорна на пазарни шокови.

Овој пример покажува дека чистата енергија не е само климатска политика, туку и економски инструмент. Таа ја намалува зависноста од увозни фосилни горива и ја зголемува стабилноста на електроенергетскиот систем. Иако не е дел од главната споредба во анализата, Норвешка е уште еден добар европски пример дека високото домашно производство од чисти извори, особено хидроенергија, може значително да ја намали изложеноста на ценовни шокови од природниот гас.

Обновливите извори ја намалуваат изложеноста на Европа

Анализата покажува дека Европската Унија денес е подобро заштитена од ценовни шокови отколку во 2022 година, кога енергетската криза предизвикана од руската инвазија врз Украина доведе до силен раст на цените на гасот и електричната енергија.

Една од главните причини е зголеменото производство од обновливи извори. Соларната и ветерната енергија сè повеќе ја намалуваат потребата од производство од скап гас, особено во часовите кога има високо производство од сонце и ветер.

Сепак, анализата покажува и дека самото зголемување на обновливите извори не е доволно доколку системот и понатаму силно се потпира на гасни електрани во критични периоди. Во земји каде што гасот останува важен извор за покривање на побарувачката, цената на електричната енергија останува многу почувствителна на движењата на меѓународните пазари.

Не е доволно само да се градат нови капацитети

Холандија е добар пример за овој предизвик. Иако земјата има значителен раст на соларната и ветерната енергија, гасот и понатаму има важна улога во производството на електрична енергија. Тоа значи дека во периоди кога нема доволно производство од обновливи извори, системот повторно се потпира на гасни електрани.

Сличен предизвик има и Полска, каде што дел од замената на јагленот се врши преку гас. На тој начин се намалува зависноста од јаглен, но се зголемува изложеноста на цените на природниот гас.

Ова покажува дека енергетската транзиција мора да биде внимателно планирана. Ако јагленот се заменува само со гас, ризикот од ценовни шокови не исчезнува, туку се префрла од еден фосилен извор на друг. Вистинската заштита доаѓа од комбинација на обновливи извори, нуклеарна енергија каде што е достапна, батериски системи, флексибилна потрошувачка, модерни мрежи и подобро управување со побарувачката.

Што значи ова за Западен Балкан?

Пораката од оваа анализа е особено важна за земјите од Западен Балкан. Регионот сè уште има висока зависност од јаглен, увоз на електрична енергија во одредени периоди и ограничена флексибилност во електроенергетските системи. Тоа го прави чувствителен на ценовни шокови, сушни периоди, нестабилност на регионалните пазари и растечки трошоци за усогласување со европските климатски политики.

Во последните години, земјите од регионот забрзано градат ФН електрани, но следната фаза мора да биде многу посистемска. Самото додавање нови обновливи капацитети нема да биде доволно ако паралелно не се инвестира во мрежи, батериски системи, балансирање, флексибилна потрошувачка и пазарни механизми кои ќе овозможат евтината дневна енергија подобро да се искористи.

За Западен Балкан, чистата енергија треба да се гледа не само како обврска кон енергетската транзиција, туку и како инструмент за економска стабилност. Колку повеќе регионот ја намалува зависноста од фосилни горива и увозна електрична енергија, толку помала ќе биде изложеноста на домаќинствата и компаниите на надворешни ценовни шокови.

Главната поука е јасна: земјите кои навреме инвестираат во чиста, домашна и флексибилна енергија ќе имаат пониски ризици, постабилни пазари и поголема енергетска безбедност.

Редакција

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена. Задолжителните полиња се означени со *