ИНТЕРВЈУ: Данијела Исаиловиќ, обновливите извори во Србија заглавија меѓу мрежата, дозволите и „фантомските проекти“

јули 2, 2026

Србија влегува во една од најчувствителните фази од својата енергетска транзиција. По неколку години силен инвеститорски интерес за нови ветерни и соларни електрани, приклучувањето на мрежа стана клучно прашање за инвеститорите, институциите и операторите на системот.

Одлуката новите студии за приклучување на проекти од променливи обновливи извори да се одложат до периодот 2029–2030 година отвори поширока дебата: дали станува збор за неопходна мерка за заштита на стабилноста на електроенергетскиот систем, или за сигнал дека мрежната инфраструктура и администрацијата не го следат темпото на инвестицискиот интерес?

Проблемот не е само технички. Во фокусот се и „фантомските проекти“ што резервираат капацитет без реална намера за изградба, бавните административни постапки, банкарските гаранции на сериозните инвеститори и улогата на батериските системи за складирање енергија како услов за поголема флексибилност на системот.

За овие прашања разговараме со Данијела Исаиловиќ, директорка на асоцијацијата на обновливи извори RES Serbia, организација која во изминатите пет години се позиционираше како еден од најважните гласови на секторот за обновливи извори во Србија. Во интервјуто таа зборува за последиците од ограничениот мрежен капацитет, ризиците за инвеститорската доверба, проблемите со дозволите и пораките што српското искуство ги испраќа до целиот Западен Балкан.

Србија ги одложи новите студии за приклучување на мрежа за проекти од променливи обновливи извори на енергија до периодот 2029–2030 година. Што значи оваа одлука во практика за инвеститорите во ветерни и соларни проекти?

Оваа одлука практично го запира развојот на нови ветерни и соларни проекти. Бидејќи студијата за приклучување на мрежа е првиот чекор во процесот на издавање дозволи, ова значи дека инвеститорите нема да можат да ги започнат административните постапки до 2030 година, што значи дека изградбата реално би се одложила до средината на 2030-тите години.

Во практика, Србија ризикува да изгуби неколку клучни години во својата енергетска транзиција, а истовремено да ја наруши довербата на инвеститорите и идните инвестиции во земјата.

Сепак, веќе постои уште поважен проблем: многу инвеститори кои добиле студии за приклучување на мрежа и привремени одобренија за приклучување, и кои доставиле банкарски гаранции, сега се соочуваат со пречки при обезбедување градежни дозволи на различни административни нивоа.

Парадоксот е во тоа што овие инвеститори доставиле банкарски гаранции до една државна институција и се обврзале да изградат електрани во определен рок, додека други институции, локални, покраински или национални не ги почитуваат роковите за издавање локациски услови, градежни дозволи и поврзани одобренија.

RES Serbia проценува дека во моментов се загрозени 1,2 GW проекти развиени од нејзините членки поради неефикасната администрација. Овие инвеститори доставиле банкарски гаранции во износ од 29 милиони евра, кои сега се изложени на ризик да бидат активирани од причини што не се под нивна контрола.

Како асоцијација, поднесовме иницијатива за измена на уредбата. Прво, сакаме да ги заштитиме проектите што се во развој и кои се изложени на ризик поради проблемите со дозволите. Второ, сакаме да се овозможи изработка на нови студии за приклучување на мрежа пред 2029 година.

Дали оваа мерка е неопходен чекор за заштита на електроенергетскиот систем, или постои ризик да ја забави енергетската транзиција на Србија и да ја наруши довербата на инвеститорите?

Ако се гледа само според бројките, ситуацијата изгледа едноставно: до операторот на преносниот систем се поднесени барања за приклучување од околу 12 GW, а уште неколку дополнителни GW се поднесени до операторот на дистрибутивниот систем. Дали тоа е повеќе од доволно? Да.

Но, поновата историја покажува поинаква слика. Од 2014 година досега, реално се изградени само 824 MW ветерни електрани и околу 400 MW соларни електрани и капацитети кај потрошувачи-производители. Па каде се тогаш тие гигавати? Главно на хартија, во презентации, на конференции и во соопштенија за јавност. Без изградба и реализација, електроенергетскиот систем не е вистински загрозен.

Како што беше споменато претходно, оваа мерка ја поткопува довербата на инвеститорите, наместо да ја заштити стабилноста на системот. Таа исто така ја забавува енергетската транзиција во момент кога енергетската безбедност и независност се поважни од кога било.

Мерката не може да се смета за неопходна заштитна мерка, бидејќи преносната мрежа може да прифати значително повеќе електрична енергија од обновливи извори отколку што во моментов е приклучено. Всушност, на преносниот систем се приклучени околу шест пати помалку капацитети од обновливи извори отколку што системот реално може да прифати. Затоа, нема оправдана основа за забавување на сериозните инвеститори.

Според Вас, која е вистинската причина за тесното грло во мрежата: недоволен преносен капацитет, премногу шпекулативни проекти, бавна администрација или недостиг на флексибилност во системот?

Тесното грло во мрежата не е предизвикано од еден единствен фактор, туку тоа е резултат на повеќе проблеми што се преклопуваат. Дел од нив се токму оние што ги споменавте, додека други се ирационални и не ја одразуваат реалната состојба на терен.

Тука спаѓаат недоволните инвестиции во инфраструктурата, бавните и понекогаш дискриминаторски административни постапки, како и шпекулативните проекти што резервираат иден мрежен капацитет без вистинска намера да бидат изградени. Заедно, овие проблеми создадоа ситуација во која сериозните инвеститори се блокирани, иако системот е способен да прифати поголем капацитет од обновливи извори на енергија.

Пред неколку години, како асоцијација, предупредувавме на проблемот со лажните инвеститори кои ги преоптоваруваат операторите на системот со барања за приклучување, и се залагавме за воведување банкарски гаранции и построги критериуми. Овие мерки беа воведени, а инвеститорите доставија банкарски гаранции.

Дополнително, сите нови проекти сега имаат обврска да вклучат батериски системи за складирање енергија, што треба да обезбеди дополнителна сигурност за операторот на преносниот систем. Сепак, не ги предвидовме проблемите и пречките со кои сериозните инвеститори подоцна ќе се соочат при обезбедување дозволи.

Србија се соочува со проблемот на „фантомски проекти“ кои зафаќаат мрежен капацитет. Дали е направено доволно за да се отстранат несериозните проекти од редот за приклучување?

И покрај воведувањето банкарски гаранции и заострувањето на другите критериуми, таканаречените фантомски проекти сè уште постојат на хартија. Секако, тие се ограничени со рокови и се надеваме дека нема да најдат некоја сива зона или дополнително толкување што би им овозможило да останат во системот.

Членките на RES Serbia направија детална анализа преку следење на сите планови за изградба на преносниот систем, во кои инвеститорите ги навеле планираните години за пуштање во работа. Резултатите покажаа дека само 1 од 20 проекти е реализиран во согласност со најавите, што претставува голем проблем кој треба да се реши во блиска иднина.

Несериозните проекти, и покрај воведените мерки, продолжуваат да го оптоваруваат системот и го оневозможуваат градењето на реални проекти.

Дали батериските системи за складирање енергија можат да помогнат во отклучување на нови проекти од обновливи извори пред 2029 година, и дали складирањето треба да стане услов или поттик за нови соларни и ветерни проекти?

Батериските системи за складирање енергија се една од главните теми на сите стручни собири на зелениот бизнис и имаат клучна улога во понатамошниот развој на капацитетите за зелена енергија во Србија и во регионот. Во моментов, во Србија има барања за приклучување на повеќе од 4 GW батериски системи за складирање енергија, а не постои регулаторна пречка овие типови системи да не се развиваат понатаму во блиска иднина.

Регулативата ги обврза инвеститорите да обезбедат батериско складирање енергија за новите проекти, и очекуваме изградбата на такви капацитети наскоро да започне. Некои проекти веќе добија и градежни дозволи со батериско складирање, како што е случајот со Fortis Energy, редовна членка на RES Serbia, за соларните електрани Noćaj 1 и Noćaj 2 со батериско складирање.

Доколку имплементацијата на батериските системи за складирање во системот се забрза, овие капацитети можат да придонесат за поголема флексибилност на системот, што би овозможило интеграција на повеќе проекти од обновливи извори. За жал, и покрај задолжителното батериско складирање за новите проекти, новата уредба ги одложи новите инвестиции.

Како Србија треба да ги балансира двата приоритета: одржување на стабилноста на системот и овозможување сериозните инвеститори во обновливи извори да продолжат со развој на проекти?

Балансот лежи во транспарентноста и доследното спроведување на плановите. Системот мора да се заштити од „фантомски проекти“, но реалните проекти и инвеститорите кои веќе вложиле значителни ресурси не треба да бидат казнети.

Забрзувањето на постапките за издавање дозволи, инвестициите во надградба на мрежата и овозможувањето решенија за складирање енергија се клучни за истовремено постигнување стабилност и раст.

Каква порака испраќа оваа одлука до регионот, особено до земјите од Западен Балкан кои исто така се соочуваат со преоптоварување на мрежата и растечка листа на соларни проекти?

Некои земји ова го гледаат како можност да привлечат квалитетни странски инвеститори во обновливи извори од Србија, додека други се загрижени дека истиот модел би можел да биде воведен и во нивната регулатива.

Уште поважно е како Европската Унија и меѓународните финансиски институции гледаат на овој предизвик. Тие се длабоко загрижени за неговото потенцијално влијание врз продолжувањето на процесот на енергетска транзиција.

Дали Србија привремено го штити својот електроенергетски систем, или прерано ја затвора вратата за следниот бран инвестиции во обновливи извори на енергија?

Ова повеќе личи на прерано затворање на можностите отколку на привремена заштита. Со забавување на докажаните инвеститори и одложување на растот на обновливите извори, Србија ризикува да ги пропушти своите климатски и енергетски цели, а истовремено ја изложува својата економија на повисоки трошоци и притисоци поврзани со CBAM.

Земјата треба да отвора патишта за зелена енергија, а не да ги затвора, доколку сака да остане конкурентна и безбедна во годините што доаѓаат.

Интервјуто го реализираше м-р Виктор Андонов

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена. Задолжителните полиња се означени со *