Словенија се издвојува како еден од најинтересните соларни пазари во Централна и Источна Европа и тоа не поради големи проекти, туку поради брзото ширење на децентрализирани фотоволтаични системи поставени блиску до местото на потрошувачка. Кровните соларни системи, сопствената потрошувачка, прозјумерите и локалните енергетски иницијативи станаа централни елементи на енергетската транзиција на земјата.
Истовремено, искуството на Словенија покажува дека растот на соларната енергија не зависи само од технологијата и инвестицискиот интерес, туку и од регулативата, подготвеноста на мрежата, довербата на јавноста и јасните пазарни правила. По неколку години силен раст, словенечкиот фотоволтаичен пазар влезе во покомплексна фаза, обликувана од промените во нето-мерењето, новите тарифни модели, ограничувањата во мрежата и потребата од попаметно управување со локално произведената електрична енергија.
Нина Хојник, директорка на Словенечката фотоволтаична асоцијација (ZSFV), е еден од највидливите гласови на словенечкиот соларен сектор. Од 2022 година, таа активно учествува во дискусиите за развојот на фотоволтаичниот пазар, регулаторните реформи, соларните заедници и поширокиот пристап до чиста енергија. Нејзината работа е насочена кон тоа како соларната енергија може да излезе надвор од рамките на индивидуалните инсталации и да стане дел од подецентрализиран, пофлексибилен и заеднички ориентиран енергетски систем.

Оваа перспектива е особено релевантна за Северна Македонија и поширокиот Западен Балкан. Северна Македонија веќе има повеќе од 1.500 MW фотоволтаични електрани, но најголемиот дел од овој капацитет е изграден на земја. Затоа, следната фаза од соларниот развој можеби ќе бара поширока дискусија: како производството да се приближи до потрошувачката, како да се вклучат домаќинствата, компаниите, општините и јавните институции, и како да се создадат пазарни модели како споделување електрична енергија и локални енергетски заедници.
Во ова интервју, Нина Хојник зборува за словенечкото соларно искуство, важноста на производството на електрична енергија таму каде што се троши, улогата на споделувањето електрична енергија и енергетските заедници, како и за лекциите што Северна Македонија и Западниот Балкан можат да ги извлечат за следната фаза од својата соларна транзиција.
1. Во последните години, Словенија забележа силен раст на децентрализираните соларни системи. Кои беа клучните фактори зад овој развој и што помогна да се изгради довербата на јавноста во фотоволтаиците? Кои се моменталните бројки за инсталиран капацитет кај кровните соларни системи во споредба со соларните електрани на земја?
Навистина, растот на соларната енергија во Словенија се темели повеќе на мали системи за сопствена потрошувачка кај домаќинствата и малите бизниси, поставени „зад броилото“, отколку на големи проекти. Само резиденцијалните системи на крајот од 2025 година достигнаа кумулативен капацитет од 742 MW, што е околу 40% од вкупно инсталираниот капацитет од 1,65 GW. До 2022 година, резиденцијалните, високо дисперзирани системи учествуваа со 75%. Во последните години, комерцијалниот и индустрискиот сегмент, составен главно од средно големи кровни инсталации, значително порасна и стана најсилниот сегмент во земјата. Во практична смисла, далеку над 95% од вкупно 1,65 GW инсталиран соларен капацитет во Словенија е кровно или блиску до потрошувачката дистрибуирано производство, додека големите соларни електрани на земја остануваат под 3%.
Што се однесува до клучните двигатели што придонесоа за ваквиот развој на соларната енергија во Словенија, пред сè, значајниот раст започна со воведувањето на механизмот за годишно нето-мерење во комбинација со капитални субвенции, кој траеше до 2024 година. Може да се каже дека тоа беше најважниот двигател зад годините на силен раст на резиденцијалниот сегмент. Според тој механизам, прозјумерот (домаќинство-потрошувач и производител) ја плаќа само разликата меѓу количината електрична енергија преземена од мрежата и количината испорачана во мрежата од електраната, при што регулативата предвидува мрежарините, даноците и другите давачки да се пресметуваат само на таа нето-разлика, измерена на крајот од календарската година. Во суштина, мрежата функционираше како бесплатна сезонска батерија, летниот вишок се „складираше“ и се користеше во зима без дополнителен трошок што ја направи економијата на резиденцијалниот кровен систем исклучително едноставна и поволна.
Интересно е што новиот систем, заедно со поддршката што е на располагање, всушност се приближува многу до претходниот модел, а во неколку случаи е дури и поповолен. Сепак, по воведувањето на новиот механизам, и покрај силната поддршка за хибридни системи во резиденцијалниот сегмент, растот минатата година беше многу ограничен, но оваа година јасно почнува повторно да забрзува.
Што се однесува до растот во комерцијалниот и индустрискиот сегмент, главен двигател беше енергетската криза и потребата компаниите да обезбедат сопствени извори на енергија, како и рекордните износи на субвенции што беа достапни кумулативно преку неколку повици, главно финансирани од ЕУ. Механизмот за закрепнување и отпорност на Европската Унија во Словенија во голема мера беше насочен кон енергетска независност, енергетска ефикасност и електрификација. Со оглед на тоа што соларната енергија е главниот обновлив извор според новододаден капацитет, вкупниот износ на капитални средства беше рекордно висок и се совпадна со соларниот стандард што беше воведен во 2023 година.
Кога станува збор за довербата во соларниот сектор, точно е дека таа беше силна сè додека во 2024 година не се совпаднаа неколку фактори. Моравме да преминеме кон нов механизам, односно нето-пресметка за новите инсталации, владата воведе нов тарифен систем ориентиран кон активна потрошувачка, а целиот енергетски сектор се наоѓаше во прилично турбулентен период. Ниту дебатата за нуклеарната енергија не помогна. Дополнително, комуникацијата за сите овие промени не беше на нивото на кое би сакала да биде, а резултатот беше недоверба кај јавноста.
Нашиот фокус беше да ги објасниме можностите што ги носи новиот систем, заедно со внимателно пресметаните достапни субвенции, како и да го воведеме складирањето енергија преку батерии, бидејќи хибридните системи јасно се претпочитаат, што е позитивен чекор. Јасна е можноста што ја носат управувањето со енергијата и пошироката електрификација изградена околу соларната енергија, но за тоа е потребна постојана поддршка.
2. Колку е важно електричната енергија да се произведува блиску до местото каде што се троши, не само кај домаќинствата, туку и кај компаниите, јавните објекти, училиштата, болниците и општините?
Производството на електрична енергија на местото на потрошувачка истовремено избегнува два трошока: загубите во преносот и потребата од нова високонапонска инфраструктура за пренос на електрична енергија од оддалечени производствени локации до центрите на потрошувачка. Како што накратко споменав, Словенија веќе изгради голем дел од својот соларен сектор токму врз оваа логика на производство „зад броилото“, бидејќи таа отвора можности за сопственикот на средството, а не само за системот во целина. Со воведувањето на новиот тарифен систем, потенцијалните придобивки дополнително се зголемуваат.
Но, да се има сопствен извор на енергија е само првиот чекор. Вистинската добивка се остварува кога тој извор активно се управува, кога систем за управување со енергија оптимизира како самостојно произведената електрична енергија се користи, поместува во друго време или складира, наместо едноставно да се троши или предава во мрежата во моментот кога е произведена.
Придобивките дополнително се зголемуваат кога во системот влегува складирање енергија. Соларен систем поврзан со батерија се претвора од пасивен дневен производствен капацитет во флексибилен и управлив ресурс, кој може да ја префрли потрошувачката во вечерните часови, да реагира на динамични тарифи и да обезбеди резервна отпорност во случај на прекини.
Токму во оваа фаза сега влегува словенечкиот пазар, а тоа директно се гледа во начинот на кој еволуираше структурата на субвенциите. Во првите години, поддршката беше речиси целосно насочена кон самите панели. Во поново време, дизајнот на субвенциите јасно се пренасочи кон складирање енергија и за нови соларни системи со батерии и, што е особено важно, за дополнително вградување батерии кај постојни системи што првично биле инсталирани без складирање.
Овој сегмент на дополнително вградување батерии станува значаен и растечки дел од пазарната активност, а тоа покажува одредена зрелост на пазарот. Сопствениците кои инсталирале соларни системи пред пет или шест години, често во рамки на нето-мерењето, сега додаваат батерии токму затоа што вредноста на самостојно управуваната и временски поместена електрична енергија стана многу појасна со преминот кон нето-пресметка.

Тука пошироката електрификација директно се поврзува со вредноста на децентрализираното производство. Како што се зголемува употребата на топлински пумпи, електрични возила и електрично загревање вода, расте и потрошувачката на електрична енергија кај домаќинствата и компаниите. Во таков контекст, системот составен од соларна електрана, батерија и управување со енергија престанува да биде само производствен капацитет и станува централна точка за координација на целиот енергетски профил на домаќинството или објектот полнење електрично возило од пладневен соларен вишок, работа на топлинска пумпа со складирана вечерна енергија, израмнување на врвовите на потрошувачка наместо нивно дополнително зголемување.
Складирањето енергија е компонентата што ја овозможува оваа координација. Без него, електрификацијата едноставно додава нова, неконтролирана потрошувачка во систем што самата соларна енергија не може целосно да го опслужи.
Кај јавните објекти, болници, општински згради и слично, постои уште еден аргумент, покрај економскиот. Овие институции имаат предвидливи профили на потрошувачка, со поголема потрошувачка во текот на денот, што добро се совпаѓа со производството од соларни системи. Затоа, односот на сопствена потрошувачка кај нив е невообичаено поволен во споредба со резиденцијалните профили, кај кои потрошувачката најчесто го достигнува врвот навечер.
Додавањето складирање и управување со енергија кај ваквите профили им овозможува на јавните објекти да ја израмнат сопствената крива на потрошувачка и, сè повеќе, да учествуваат во услугите за флексибилност што локациите опремени со батериски системи можат да ѝ ги понудат назад на мрежата. Европската Унија е многу јасна дека јавниот сектор треба да предводи во примената на соларниот стандард. Во овој сегмент постојат и јасни можности за формирање енергетски заедници.
Комбинирањето на кровни соларни системи со складирање енергија и управување со енергијата ги претвора овие системи од едноставна мерка за намалување на трошоците во вистински ресурс за флексибилност за самиот објект, а потенцијално и за пошироката дистрибутивна мрежа и локалната заедница.
3. Дали Словенија сега влегува во нова фаза, во која фокусот повеќе не е само на инсталирање нов соларен капацитет, туку и на подобро управување со произведената електрична енергија?
Да, и ова веројатно е поважна структурна промена од самите бројки за инсталиран капацитет. Како што беше кажано претходно, веќе сме многу подалеку од логиката што се сведува само на мегавати, што е природен развој во соларниот сектор. Можностите што се отворија со складирањето енергија и управувањето со енергијата во суштина се совршено надополнување на соларните енергетски системи.
Оваа транзиција ја обележуваат три паралелни процеси: постепеното напуштање на нето-мерењето во корист на нето-пресметката, силното пренасочување кон додавање батериско складирање и во новиот систем и во комерцијалниот и индустрискиот сегмент, како и воведувањето национален систем за споделување електрична енергија.
Забавувањето на новододадениот капацитет во 2025 година од146,5 MW, во споредба со 298,8 MW во 2024 година е делумно е симптом на оваа транзиција. Лесната, субвенциски поттикната фаза на раст кај резиденцијалниот сегмент веќе созреа, а фокусот на политиките се помести кон извлекување поголема вредност од постојниот и новиот капацитет преку попаметно управување.
4. Новиот модел за споделување електрична енергија им овозможува на сопствениците на соларни системи да го споделуваат, продаваат или донираат вишокот електрична енергија. Како ова може да го промени односот меѓу производителите, потрошувачите и локалните заедници, и кои се главните предизвици за практична имплементација, регулатива, паметни броила, дигитални платформи, мрежарини или координација меѓу снабдувачите и операторите?
Ова е навистина значајна регулаторна иновација, која започнува на 1 јули 2026 година, при што регистрацијата во системот веќе е отворена преку платформата „Moj elektro“. Според овој модел, сопствениците на соларни системи ќе можат да го пренесуваат вишокот електрична енергија до приматели каде било во земјата не само во близина врз основа на формални, директно склучени договори. Споделувањето ќе се пресметува во 15-минутни пресметковни интервали и ќе се прикажува на сметките како административен пренос.
Флексибилноста се разликува според категоријата на прозјумери. Производителите кои се дел од постариот систем на нето-мерење можат да дејствуваат само како испраќачи, односно да го донираат или пренесат својот конечен годишен вишок еднаш годишно, при порамнувањето. Тие не можат да примаат електрична енергија од други. Производителите кои се во системот на нето-пресметка имаат најголема флексибилност: од 1 јули тие можат да пренесуваат и да примаат електрична енергија во реално време. Големите компании се целосно исклучени, бидејќи кај нив споделувањето електрична енергија би претставувало економска дејност.
Предизвиците за имплементација главно се однесуваат на координацијата и дигиталната инфраструктура, а не толку на самиот концепт на политиката. Според ELES, експлицитната цел е поефикасно користење на вишокот електрична енергија, но и создавање солидарен ефект на пример, помош на роднина, пријател или познаник. Тоа покажува дека овој модел делумно се позиционира како општествено корисен механизам, а не само како чисто економски инструмент. Цената на административно пренесената електрична енергија директно ја утврдуваат вклучените страни и може да биде и симболична.
Испраќачите и примателите мора да склучат правно обврзувачки формален договор и да ги известат релевантните оператори на дистрибутивниот систем и снабдувачите, при што цената, испраќачот и примателот треба однапред да бидат идентификувани и заемно потврдени на платформата. Ова барање, билатерална, однапред потврдена договорна архитектура, наместо отворен пазар, значи дека прифаќањето на моделот во голема мера ќе зависи од тоа колку платформата Moj Elektro ќе биде лесна за користење и дали дистрибутивните оператори и снабдувачите ќе можат да ги обработуваат овие административни преноси без поголеми пречки и во поголем обем.
Дополнително, првичните податоци покажуваат одредено недоразбирање на концептот и неговите карактеристики од страна на испраќачите и примателите. ELES реагираше навремено и го комуницираше проблемот. Како и кај секоја новина, може да се очекуваат почетни тешкотии, но оваа промена треба да биде позитивна за секторот.
5. Каква улога можат да имаат енергетските заедници во овој модел, особено за општините, индустриските зони, станбените згради и малите бизниси?
Енергетските заедници решаваат проблем што индивидуалните модели на прозјумери не можат да го решат: овозможуваат учество и за оние што немаат сопствен употреблив кров, станари во станбени згради, бизниси во заеднички индустриски зони или општини што сакаат заеднички да ги искористат крововите на јавните објекти. Словенечката влада ја олесни регулаторната постапка за формирање енергетски заедници, со цел да се поттикне заедничко производство од обновливи извори и складирање енергија во батерии. Ова беше дополнително зајакнато со директно финансирање за поддршка на соларни енергетски заедници со проекти од најмалку 100 kW.
Структурната разлика меѓу двата модела е важна и не се однесува само на обемот, туку и на правната форма и длабочината на соработката. Енергетската заедница е колективен субјект: членовите пристапуваат во рамки на заедничка членска структура, со внатрешно договорени правила. Клучно е што таквата структура може да обедини повеќе, потенцијално различни енергетски извори, неколку соларни инсталации, складирање енергија, па дури и други типови производство, под заедничко управување.
Ова ѝ овозможува на заедницата колективно да ги оптимизира средствата, да носи заеднички инвестициски одлуки и да остварува придобивки што одат многу подалеку од едноставно пренесување електрична енергија од точка А до точка Б. Новиот систем за споделување електрична енергија функционира на поедноставно ниво: тој претставува билатерален граѓански договор меѓу еден конкретен испраќач и еден конкретен примател, однапред потврден на платформата Moj Elektro, без колективен субјект и без заедничко управување, само административен пренос на дефиниран вишок електрична енергија.
Токму оваа разлика покажува зошто двата модела се комплементарни, а не конкурентски. Потребни ни се и двата. Енергетските заедници имаат смисла таму каде што група учесници сака да соработува на структурно ниво, да обедини различни средства, да го сподели инвестицискиот ризик и заеднички да управува, како во станбена зграда, задруга или индустриски парк.
Системот за споделување електрична енергија е посоодветен за едноставни, динамични или еднократни односи што не ја оправдуваат сложеноста на формирање енергетска заедница, вклучително и експлицитниот пример што го истакнува ELES, „помош на роднина или пријател“, каде што еден билатерален договор е многу попрактичен од колективно членство.
6. Дали поголемото локално производство на соларна електрична енергија може да ја намали потребата од скапи инвестиции во мрежата, или, напротив, бара побрза модернизација на дистрибутивната мрежа?
Искрениот одговор е: и едното и другото, во зависност од тоа за кое ниво на мрежата зборуваме. Словенечкото национално енергетско и климатско планирање експлицитно се обидува да го опфати првиот ефект: планот има за цел инвестициите во обновливи извори да се насочат кон подрачја каде што не се потребни дополнителни големи инвестиции во мрежата. Сè уште ја очекуваме мапата на таканаречените „go-to“ подрачја за соларна енергија.
На ниво на преносната мрежа, дистрибуираното соларно производство од крововите навистина ја намалува потребата од нови високонапонски линии и големи зајакнувања на мрежата, бидејќи производството и потрошувачката се наоѓаат на исто место или многу блиску едно до друго.
Но, на ниво на дистрибутивната мрежа, со растот на пенетрацијата се создава спротивен притисок. Со речиси 70.000 индивидуални фотоволтаични единици веќе приклучени на мрежата, потребни се активни инвестиции во модернизација на нисконапонската мрежа, во зголемување на нејзиниот капацитет за прифаќање ново производство, во покриеност со паметни броила и во инфраструктура за податоци во реално време, особено за 15-минутните пресметковни интервали врз кои се темели новиот систем за споделување електрична енергија.
Токму тука складирањето енергија ја добива својата вистинска улога, не само како економска алатка за домаќинствата, туку и како механизам за растоварување на мрежата. Батерија поставена „зад броилото“ го апсорбира пладневниот соларен вишок што инаку би бил испратен во веќе оптоварен нисконапонски вод, а потоа ја ослободува таа енергија локално во вечерните часови, наместо во период на врвна потрошувачка да се повлекува електрична енергија од мрежата.
Во суштина, складирањето префрла дел од товарот што инаку би паднал врз зајакнувањето на дистрибутивната мрежа на опремата на самиот сопственик на системот. Така се намалуваат, иако не се елиминираат, обемот и итноста на надградбите што операторите на дистрибутивниот систем инаку би требало да ги финансираат.
При повисока пенетрација, агрегираното и координирано складирање, преку енергетски заедници или идни пазари за флексибилност, може да го постигне истиот ефект на ниво на извод или трафостаница. Тоа го израмнува нето-профилот на оптоварување што мрежата реално треба да го пренесе, наместо само да се справува со бруто-производството што треба да го прифати.
Затоа, попрецизната формулација е следна: децентрализацијата ги одложува инвестициите на ниво на преносната мрежа, но создава нова, во голема мера неизбежна потреба од инвестиции во дистрибутивната мрежа и во дигиталната инфраструктура. Складирањето енергија е еден од ретките инструменти што навистина го намалува товарот на дистрибутивно ниво, наместо само да го прераспределува.
Таквите инвестиции, како и регулаторните поттикнувања за поставување складирање таму каде што има најголем ефект, треба да се планираат однапред, пред растот да ја надмине мрежата, а не отпосле.
7. Што можат да научат Северна Македонија и земјите од Западен Балкан од искуството на Словенија во развојот на кровни соларни системи, споделување електрична енергија и локални енергетски заедници?
Неколку лекции јасно се издвојуваат од искуството на Словенија.
Нето-мерењето е моќна алатка за почетно поттикнување на побарувачката кај домаќинствата, но само ако уште од самиот почеток е дизајнирано како временски ограничен механизам, со краен рок јасно најавен многу однапред. Падот од 90% на годишно ниво кај резиденцијалните инсталации во Словенија во 2025 година не беше едноставно резултат на нестабилност на политиките. Тоа беше судир на повеќе фактори: отсуство на јасно дефиниран период за постепено напуштање на моделот уште од почетокот, нагол наместо постепен премин кон нето-пресметка, како и доцнења во обработката на барањата што дополнително го засилија шокот токму во моментот кога побарувачката беше најизложена.
Основната економија на соларните системи не се влоши, туку она што исчезна беше предвидливоста што им беше потребна на инсталатерите и домаќинствата за да можат да планираат. Лекцијата не е дека треба да се избегнува нето-мерењето. Напротив, тоа е легитимна и ефикасна алатка за стартување на резиденцијален пазар. Но, треба да се воведе со фиксен и однапред објавен рок на важност уште од првиот ден, за пазарот да може да го предвиди и да се приспособи на преминот кон нето-пресметка, наместо да биде изненаден од него.
Обврските и стандардите обезбедуваат раст што самите субвенции не можат да го гарантираат. Барањето од 2023 година за поставување кровни соларни системи на големи комерцијални кровови и паркинг-простори го задржа растот во комерцијалниот и индустрискиот сегмент, дури и кога субвенциски поттикнатата побарувачка кај домаќинствата застојуваше. Ова е потраен инструмент за раст од циклусите на субвенции.
Самите шеми за субвенции треба да бидат стабилни и повеќегодишни, а не низа кратки и ограничени повици што се отвораат и затвораат непредвидливо. Искуството на Словенија, повторени тендерски кругови, периодично исцрпени буџети и празнини меѓу затворањето на една шема и отворањето на следната, ги остави инсталатерите и домаќинствата без можност да планираат со доверба, иако основната политичка посветеност на соларната енергија никогаш не беше доведена во прашање. Објавена повеќегодишна патека на финансирање, наместо годишни или ад хок повици, би му овозможила на пазарот да планира инвестиции и капацитети, наместо да брка рокови за аплицирање.
Со ова е поврзан и еден структурен јаз што Словенија, како и многу други земји, сè уште не го затворила: дизајнот на субвенциите и понатаму е доминантно фокусиран на капитални трошоци, грант или поврат на дел од почетниот трошок за опрема, наместо да се придвижи кон поддршка базирана на вкупните трошоци и придобивки во текот на животниот циклус на системот. Таквиот пристап би ја земал предвид и оперативната вредност што системот ја испорачува со текот на времето, вклучително и користењето на батерии, услугите за мрежата и перформансите на управувањето со енергија.
Моделот што се темели само на капитални трошоци ја наградува самата инсталација и тука застанува. Тој не создава поттик системот добро да се управува подоцна. Овој јаз директно се поврзува со поширока задача за имплементација што Словенија, повторно како и голем дел од ЕУ, сè уште ја има пред себе: преточување на реформата на дизајнот на пазарот на електрична енергија на ЕУ во функционални национални инструменти.
Шемата базирана на договори за разлика, воведена во словенечкиот закон за обновливи извори кон крајот на 2025 година, е прв чекор во таа насока. Но, договорите за разлика, двонасочните договори и рамките за договори за откуп на електрична енергија треба да бидат оперативно достапни, а не само правно можни, пред да можат да поддржат долгорочен модел на приходи што ја наградува флексибилноста и што е усогласен со пристапот на вкупни трошоци и вредност во животниот циклус.
Земјите што сега ги градат своите рамки имаат предност да ги дизајнираат шемите за поддршка и пазарните инструменти усогласени со реформата на дизајнот на пазарот уште од самиот почеток. Така може да се избегне прво да се донесе законската рамка за пазарната реформа, а дури потоа да се бара начин како шемите за субвенции да се вклопат во неа, што е редоследот што Словенија во моментов се обидува да го надомести.
Енергетските заедници во ЕУ не се само национален политички избор. Тие се јасно дефиниран правен концепт во рамки на пакетот „Чиста енергија за сите Европејци“, конкретно во ревидираната Директива за обновлива енергија и Директивата за внатрешниот пазар на електрична енергија. Овие акти бараат од земјите членки да воспостават овозможувачки рамки и за „заедници за обновлива енергија“ и за „граѓански енергетски заедници“, со конкретни права гарантирани со закон: право да произведуваат, трошат, складираат и продаваат енергија, да имаат пристап до сите релевантни пазари и да бидат третирани недискриминаторски во однос на другите учесници на пазарот.
Поедноставувањето на постапката за регистрација на енергетски заедници во Словенија во 2024 година, во суштина, беше корекција во транспонирањето, приближување на националната практика до обврска што веќе постоеше на хартија. Ова е директно важно за Северна Македонија: како договорна страна на Договорот за основање на Енергетската заедница, таа веќе е обврзана постепено да го усвојува енергетското законодавство на ЕУ, вклучително и истата рамка од пакетот „Чиста енергија“, како дел од обврските поврзани со пристапниот процес.
Тоа значи дека моделот на енергетски заедници не е само развојна опција што може да се разгледа доколку е погодна. Тој е задача за правно усогласување што веќе е на маса. Постои реална предност националната рамка да се изгради правилно уште од првиот обид, со вистински права на членовите за користење повеќе енергетски извори и пристап до пазарот вградени од самиот почеток, наместо сега да се донесе тесна верзија што подоцна ќе мора да се проширува за да ги исполни обврските од Договорот, патека што е поблиска до онаа по која одеше Словенија.
Дигиталната и регулаторната инфраструктура треба да се изгради пред моделот на споделување и енергетски заедници да стане неопходен, а не потоа. И словенечкиот редослед покажува зошто, иако Словенија всушност беше релативно брза во однос на ова конкретно право.
Поширокиот концепт на индивидуално споделување електрична енергија, надвор од формалното членство во заедница и применлив за каков било однос, вклучително и семејство или пријатели, влезе во правото на ЕУ дури во 2024 година, преку реформата на дизајнот на пазарот на електрична енергија. Словенија реагираше брзо, внесувајќи го концептот во националното законодавство во период од околу две години од неговото усвојување на ниво на ЕУ.
Но, „брзо“ на регулаторно ниво сепак значеше дека платформата започнува во 2026 година, многу откако најголемиот дел од децентрализираниот соларен капацитет во Словенија веќе беше инсталиран. Самиот модел зависи од речиси целосна покриеност со паметни броила и инфраструктура за податоци во реално време, нешто што Словенија сега го има на ниво од над 95%.
Со други зборови, дури и брзата регулаторна реакција не можеше целосно да избегне слојот за извлекување поголема вредност од системот да го стигнува слојот на производство, наместо да расте паралелно со него. Лекцијата за секој пазар што се гради од почеток е дигиталната основа паметни броила, единствена платформа за регистрација и способност за пресметка во реално време, да се планира доволно рано, така што моделите за споделување или енергетски заедници ќе можат да се воведуваат додека растот се случува, а не дополнително да се надградуваат врз пазар што веќе го надминал моментот кога изградбата на таа инфраструктура е едноставна.
8. Северна Македонија веќе има повеќе од 1.500 MW фотоволтаични електрани, од кои повеќе од 90% се поставени на земја. Имајќи го предвид искуството на Словенија со децентрализирани соларни системи, споделување електрична енергија и локални енергетски заедници, кој би бил најдобриот развоен пат за македонскиот соларен сектор во следните пет години, со оглед на нашата сегашна состојба?
Во нашите две земји гледаме два спротивни пристапа, или поточно два различни развојни патишта на соларниот сектор.
Со оглед на тоа што Северна Македонија веќе има повеќе од 1.500 MW соларен капацитет, од кои над 90% се електрани поставени на земја, стратешкиот јаз е обратен од почетната позиција на Словенија. Северна Македонија има обем, но ѝ недостига децентрализираниот слој на страната на потрошувачката, кој создава јавна вклученост, отпорност и пошироки придобивки за различни групи потрошувачи.
Но, вреди прецизно да се објасни зошто Словенија стана толку силно ориентирана кон кровни соларни системи, бидејќи тоа покажува до кој степен споредбата може директно да се пренесе. Речиси целосната зависност на Словенија од кровни и инфраструктурно интегрирани соларни системи не е само резултат на политички избор. Таа ја одразува реалноста на земја што е повеќе од 70% покриена со шуми, во голема мера планинска, и има еден од највисоките удели на територии заштитени во рамки на Natura 2000 во Европската Унија. Тоа остава ограничен простор што навистина е достапен за големи фотоволтаични електрани поставени на земја.
Словенија не избра кровни системи наместо електрани на земја само како стратегија; во значителна мера, кровните соларни системи се единствената опција од поголем обем што ја дозволуваат теренот и режимот на заштита. Дополнително, тоа е и најдемократскиот пристап кон енергетската сигурност и отпорност, бидејќи концептот на сопствена потрошувачка им носи големи придобивки на прозјумерите, односно активните потрошувачи.
Северна Македонија не се соочува со истото ограничување. Таа има повеќе отворено земјиште и веќе изграден значителен капацитет на фотоволтаични електрани поставени на земја. Затоа, лекцијата за Северна Македонија не е да ја копира словенечката структура, туку да го додаде децентрализираниот слој во кој Словенија беше принудена да се специјализира, без да се напушти она што веќе функционира.
Развојниот пат за следните пет години треба да биде поставен во јасен редослед.
Во првата и втората година, приоритет треба да биде изградбата на регулаторната и дигиталната основа пред силно да се поттикне растот на кровните системи. Тоа конкретно значи рамка за нето-пресметка уште од самиот почеток, а не нето-мерење, проширување на паметните броила во урбаните дистрибутивни подрачја и единствена платформа за регистрација, слична на словенечката Moj Elektro. Искуството на Словенија покажува дека дополнителното градење на оваа инфраструктура по масовното усвојување на кровни системи е многу потешко отколку нејзиното поставување однапред. Ако нето-мерењето воопшто се користи за почетно поттикнување на побарувачката кај домаќинствата, уште од првиот ден треба да има јасно објавен и фиксен рок на важење. Словенечкиот пристап, со продолжување на можноста и нејзино врзување со крајот на животниот век на соларната електрана, можеби не бил оптималниот избор.
Паралелно со тоа, треба да се воведе обврска за поставување кровни соларни системи на големи комерцијални и јавни објекти, слично на словенечкиот праг од 1.000 до 1.700 квадратни метри. Таквата мерка создава предвидлив раст во комерцијалниот и индустрискиот сегмент, независно од достапноста на субвенции. Во исто време, треба да се пилотираат енергетски заедници, особено за станбени згради и индустриски зони.
За разлика од Словенија, релативно поголемата достапност на земјиште во Северна Македонија значи дека растот на кровните системи кај нас треба да биде дополнување, а не единствениот можен пат. Тој треба да се развива поради отпорноста, јавната вклученост и придобивките за мрежата што ги носи децентрализацијата, а не затоа што треба да запре развојот на електраните поставени на земја.
Дизајнот на субвенциите треба уште од почеток да биде стабилен и повеќегодишен, наместо да се темели на кратки и ограничени повици какви што Словенија сè уште се обидува да ги надмине. Поддршката треба да биде изградена врз логика на вкупни трошоци и вредност во животниот циклус, а не само врз логика на капитални трошоци. Со други зборови, треба да се наградуваат системи што комбинираат производство, складирање и активно управување со енергијата, наместо да се наградува само самата инсталација, а оперативните перформанси потоа да останат нерешени.
Ова треба да се дизајнира паралелно со имплементацијата на пазарни инструменти усогласени со реформата на европскиот дизајн на пазарот на електрична енергија, како договори за разлика и договори за откуп на електрична енергија. Не треба прво да се спроведе пазарната реформа, а потоа дополнително да се бара начин како логиката на субвенциите да се вклопи во неа позиција во која Словенија сега се обидува да го надомести изгубениот редослед.
Откако ќе се постави дигиталната и регулаторната основа, треба да се воведе механизам за споделување електрична енергија паралелно со енергетските заедници, а не како нивна замена. Двата модела се комплементарни. Енергетските заедници се соодветни за стабилни групи што обединуваат различни средства под заедничко управување, додека споделувањето електрична енергија е посоодветно за едноставни, динамични и билатерални односи. Во оваа фаза треба да се зголемат и субвенциите за домаќинствата, но дури по поставувањето на инфраструктурата, а не пред тоа. Така би се избегнала ситуацијата во која сега се наоѓа Словенија, каде што слојот за извлекување поголема вредност од системот пристигна откако најголемиот дел од производството што требаше да го оптимизира веќе беше инсталиран.
Во текот на целиот период, развојот на фотоволтаични електрани поставени на земја треба да продолжи паралелно. Постојната база од 1.500 MW во Северна Македонија, како и достапноста на земјиште што стои зад неа, се вистинска предност за факторот на искористеност и за сигурноста на системот предност што Словенија, поради теренските и заштитните ограничувања, никогаш немала можност да ја изгради во ист обем.
Целта не е да се реплицира словенечкиот соларен микс, туку да се додаде децентрализираниот слој, заедно со складирањето, управувањето со енергија и управувачката инфраструктура што доаѓа со него. Притоа, Северна Македонија може да ги избегне грешките во редоследот и управувањето што Словенија можеби ги направи при првичното градење на тој слој.
Вреди да се признае и дека целата оваа логика на редослед е многу полесно да се изложи отпосле отколку да се спроведе во реално време. Секој чекор опишан овде изгледа очигледен само затоа што се оценува однадвор, надвор од притисокот на пазар што навистина расте, со буџети за субвенции, изборни циклуси и ограничувања во мрежата што се движат истовремено.
Токму затоа лекциите од земји како Словенија имаат реална вредност: тие им овозможуваат на земји како Северна Македонија намерно да испланираат редослед што Словенија во голема мера мораше да го открие низ сопственото искуство.
Интервјуто го реализираше м-р Виктор Андонов

