Климатската транзиција во Македонија преминува од стратегија кон имплементација

мај 10, 2026

Триесет години по почетокот на соработката меѓу Програмата за развој на Обединетите нации (UNDP) и Северна Македонија, 2025 година може да претставува една од најзначајните пресвртници во националната климатска и одржлива агенда. Она што некогаш главно беше фокусирано на заштита на животната средина, денес прераснува во поширока рамка која ги поврзува климатските политики, зеленото финансирање, енергетската транзиција, урбаната отпорност и социјалната инклузија во единствен развоен модел.

Најновиот извештај на UNDP за Северна Македонија за 2025 година покажува дека климатските активности во земјата постепено се движат од политички амбиции кон конкретна и мерлива имплементација. Иако предизвиците остануваат значајни особено во делот на финансирањето, институционалниот капацитет и долгорочната декарбонизација извештајот укажува дека климатското управување сè повеќе се интегрира во економското планирање, локалниот развој и социјалните политики.

Климатско управување и меѓународно усогласување

Еден од најзначајните чекори наведени во извештајот е завршувањето на Првиот двогодишен транспарентен извештај (BTR1), кој го опфаќа периодот 2020–2022 година. Извештајот претставува важен институционален исчекор кон исполнување на обврските од Парискиот договор и ќе служи како техничка основа за подготовка на новите Национално утврдени придонеси (NDC 3.0).

За економија со големина како македонската, значењето на BTR процесот оди далеку подалеку од самото известување. Транспарентното климатско известување сè повеќе станува предуслов за пристап до меѓународни климатски фондови, процесите на европска интеграција и идните механизми поврзани со јаглеродните пазари.

Дополнително значење има и фактот што Скопје беше домаќин на Четиринаесеттиот меѓународен форум за енергија за одржлив развој (IFESD-14), кој собра повеќе од 1.000 учесници од 70 земји. Со тоа, Македонија се позиционира како сè повидлив регионален фактор во глобалната дебата за енергетската транзиција и климатската отпорност.

Зеленото финансирање станува клучен климатски инструмент

Една од најсилните пораки од извештајот е дека климатската транзиција повеќе не може да се потпира исклучиво на државниот буџет. Зелената финансиска платформа (Green Financing Facility – GFF), развиена со поддршка од UNDP, покажува како моделите на комбинирано финансирање постепено стануваат клучен инструмент за забрзување на климатските инвестиции во економиите во развој.

Само во текот на 2025 година, преку оваа платформа биле мобилизирани околу 14,6 милиони американски долари за зелени инвестиции. Од нив, 13 милиони долари биле насочени кон мали и средни претпријатија, додека 1,6 милиони долари биле наменети за домаќинства изложени на енергетска сиромаштија.

Ова е особено важно бидејќи енергетската сиромаштија останува една од најпотценетите димензии на климатската транзиција во регионот. Во многу земји од Западен Балкан, процесот на декарбонизација може дополнително да создаде социјален притисок доколку граѓаните немаат финансиска можност за енергетски ефикасни реконструкции, нови системи за греење или пристап до зелени технологии.

Токму затоа, извештајот правилно потенцира дека климатската транзиција мора да биде и социјална транзиција. Насочувањето на финансиската поддршка кон ранливи категории претставува обид да се избегне сценарио во кое само дел од населението ќе има корист од зелената трансформација.

Дополнително, повеќе од 265 компании добиле техничка поддршка, обуки за енергетски менаџмент и дигитални советодавни услуги со цел подобрување на нивната одржливост и усогласување со новите зелени стандарди на европските пазари.

Урбаната климатска отпорност станува стратешки приоритет

Извештајот покажува дека климатските политики сè повеќе се пренесуваат на локално ниво. По пилот-проектот во Скопје, програмите за енергетска ефикасност се проширени и во Кавадарци, Куманово, Струга, Гостивар и Струмица.

Иако ваквите проекти можеби изгледаат ограничени поединечно, нивното кумулативно значење е значително. Енергетската ефикасност останува еден од најбрзите и најисплатливите инструменти за намалување на емисиите, намалување на трошоците за домаќинствата и подобрување на квалитетот на воздухот особено во зимските месеци.

Создавањето на повеќе од 40.000 квадратни метри нови урбани зелени површини и коридори претставува важна мерка за климатска адаптација. Освен естетската вредност, зелените урбани зони играат сè поважна улога во намалување на ефектот на „урбани топлински острови“, подобрување на квалитетот на воздухот и зголемување на отпорноста кон екстремни временски услови.

Интересно е што извештајот ја поврзува климатската отпорност и со сајбер безбедноста преку интеграција на дигитални заштитни механизми во водоснабдителните системи на општините кои опслужуваат повеќе од 100.000 граѓани. Ова покажува дека современата климатска отпорност сè повеќе зависи не само од физичката инфраструктура, туку и од институционалната и дигиталната стабилност.

Преспа како пример за интегрирана климатска адаптација

Преспанскиот регион останува еден од најзначајните примери за интегрирано управување со климатските и еколошките политики во Македонија. Извештајот потенцира „пристап фокусиран на луѓето“, кој ги поврзува управувањето со отпад, модернизацијата на земјоделството, заштитата на водите и обновливите извори на енергија.

Меѓу позначајните мерки се издвојуваат:

  • Проширување на услугите за собирање отпад во сите населени места во Општина Ресен.
  • Воведување редовно собирање отпад во 11 претходно неопфатени населени места.
  • Санација на шест диви депонии.
  • Инсталирање агротехнолошки станици на 4.500 хектари овоштарници за климатски адаптивно земјоделство.
  • Воведување агрофотоволтаични системи кои ги поврзуваат земјоделството и производството на сончева енергија.

Овој мултидимензионален пристап е особено важен бидејќи климатските политики во Западен Балкан често остануваат фрагментирани меѓу институциите и секторите. Преспа покажува дека климатската адаптација, заштитата на животната средина и локалниот економски развој можат да се третираат како меѓусебно поврзани процеси.

Климатска правда и социјална инклузија

Еден од најзначајните аспекти на извештајот е силниот акцент на инклузивноста во климатските политики.

UNDP интегрирал родова перспектива во процесот на подготовка на BTR1 и поддржал методологии за вклучување на родовите аспекти во климатските политики и националното планирање.

Подеднакво важно е и таргетирањето на ромските заедници и ранливите категории граѓани преку информативни кампањи поврзани со зеленото финансирање.

Ова ја рефлектира сè поприсутната глобална перцепција дека климатската транзиција може да ги продлабочи социјалните нееднаквости доколку пристапот до финансии, технологии и информации не биде рамномерно распределен.

Мерливи климатски резултати

  • Намалување на 41.715 тони CO₂ емисии годишно.
  • Поддршка на 200 зелени работни места.
  • Реализирани 300 зелени финансиски проекти на национално ниво.
  • Подготовка на повеќе од 90 технички документации за општините, со што биле обезбедени дополнителни 18 милиони долари за инфраструктурни инвестиции.

Иако овие бројки сами по себе нема радикално да ја трансформираат емисионата структура на земјата, тие укажуваат на постепено созревање на националниот систем за климатско управување.

Од пилот-проекти кон структурна транзиција

Најважниот заклучок од извештајот е дека климатската транзиција во Македонија постепено излегува од рамките на изолирани пилот-проекти и се движи кон посистемска имплементација.

Новото партнерство меѓу UNDP и Град Скопје, фокусирано на зелена мобилност, планирање на јавни финансии и инклузивно управување, може да има особено значење во наредниот период. Урбаните средини ќе стануваат сè поважни во климатските политики поради растечката потрошувачка на енергија, загадувањето и инфраструктурните предизвици.

Истовремено, извештајот индиректно покажува и една поширока реалност: климатската транзиција во регионот нема да зависи само од инвестиции во обновливи извори на енергија, туку и од квалитетот на институциите, пристапот до финансии, координацијата меѓу институциите и довербата на јавноста.

Македонија и понатаму се соочува со сериозни структурни предизвици на патот кон декарбонизација, но резултатите од 2025 година покажуваат дека климатските политики постепено стануваат составен дел од поширокиот економски и развоен модел на државата предуслов без кој зелената транзиција не може да биде ниту одржлива ниту социјално праведна.

м-р Виктор Андонов

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена. Задолжителните полиња се означени со *