Сојузот на енергетичари предупредува: Србија доцни со енергетската транзиција

септември 3, 2026

Производството на електрична енергија е делумно стабилизирано по кризата, но новиот извештај на Сојузот на енергетичари предупредува на бавна енергетска транзиција, растечки трошоци за големите проекти и нов притисок од CBAM, како што пренесува Нова економија.

Србија ќе треба да инвестира меѓу 15 и 20 милијарди евра во енергетскиот сектор до 2030 година, додека нејзиниот најголем производител на електрична енергија, Електропривреда Србије (EPS), и натаму останува силно зависен од лигнит.

Ова се дел од клучните пораки од извештајот „Електроенергетика Републике Србије 2025“, изработен од проф. д-р Никола Рајаковиќ од Електротехничкиот факултет во Белград и д-р Илија Батас Бјелиќ од Институтот за технички науки на САНУ, кој денеска беше презентиран во Палатата на науката во Белград.

Анализата покажува дека производството на EPS е делумно стабилизирано по сериозната криза од почетокот на деценијата, но предупредува дека структурните проблеми во српската електроенергетика остануваат.

Меѓу нив се високата зависност од јаглен, недоволното темпо на инвестиции во обновливи извори, растечките трошоци на големите енергетски проекти и доцнењето на дел од реформите потребни за енергетската транзиција.

Околу 70% од производството сè уште доаѓа од лигнит

EPS во 2025 година произвел околу 30,5 TWh електрична енергија. За споредба, во 2023 година производството достигнало 37,7 TWh, по падот на 31,1 TWh во кризата во 2022 година.

Структурата на производството покажува колку српскиот електроенергетски систем и натаму зависи од јагленот. Околу 70% од производството во 2025 година било базирано на лигнит, околу 26% дошло од хидроелектраните, додека ветерните електрани достигнале удел од околу 3,8%.

Производството од фотонапонските електрани сè уште има мал удел во вкупниот производствен микс, иако бележи висок процентуален раст втора година по ред.

Истовремено, анализата укажува на нов проблем: производниот микс не се менува доволно брзо во согласност со промените во потрошувачката.

Покрај традиционално високата зимска потрошувачка, Србија сè почесто се соочува со високи летни оптоварувања, пред сè поради растечката употреба на системи за ладење. Токму ова создава природна комплементарност со производството од фотонапонските електрани, чиј максимум се совпаѓа со дел од летната дневна потрошувачка.

До 20 милијарди евра инвестиции до 2030 година

Една од најзначајните бројки во извештајот е проценката за капиталот што ќе биде потребен во следните неколку години.

За развој на интегралниот енергетски сектор на Србија до 2030 година се проценуваат инвестиции од 15 до 20 милијарди евра.

Средствата не се однесуваат само на електроенергетиката, туку и на нафтениот и гасниот сектор, греењето и ладењето, индустријата, енергетската ефикасност и другата енергетска инфраструктура.

Според авторите, периодот до 2030 година ќе биде одлучувачки за тоа дали Србија ќе успее да воспостави траекторија кон декарбонизиран и одржлив енергетски микс до средината на векот.

Големите проекти стануваат поскапи

Дополнителен притисок претставува растот на инвестициските трошоци за неколку од најголемите планирани и реализирани енергетски проекти во земјата.

Според податоците презентирани во извештајот, најавените трошоци за реверзибилната хидроелектрана „Бистрица“ се зголемени за 15%, додека трошоците за новиот блок „Костолац B3“ го надминале планот за 18%.

Најголемо зголемување се наведува кај планираната РХЕ „Ѓердап 3“, каде проценетите трошоци се зголемени за дури 85%.

Тоа дополнително го отвора прашањето за начинот на финансирање на српската енергетска транзиција во период кога истовремено треба да се заменуваат старите производствени капацитети, да се развиваат нови обновливи извори и да се инвестира во мрежата и флексибилноста на системот.

CBAM веќе го менува пазарот

Посебен дел од анализата се однесува на влијанието на европскиот Механизам за јаглеродно гранично прилагодување – CBAM, поради која EPS продава се помалку струја.

Според заклучоците презентирани од авторите, неговото влијание не се сведува само на пониска конкурентност на електричната енергија произведена од јаглен.

Ова е особено важно за Србија бидејќи производството од лигнит останува доминантно, додека од 2026 година извозот на електрична енергија кон Европската Унија влегува во нова економска реалност поврзана со јаглеродните емисии.

Во исто време, домашниот данок на CO₂ од четири евра за тон е значително под нивото на цената на јаглеродот на европскиот пазар, што дополнително го зголемува јазот меѓу домашните и европските јаглеродни трошоци.

Транзицијата доцни

Авторите укажуваат и на доцнења кај дел од регулаторните и инвестициските процеси. Меѓу наведените примери се недонесената регулатива за стратешки енергетски проекти, неодржувањето на третиот круг аукции за обновливи извори и незавршените процедури поврзани со РХЕ „Бистрица“.

Главната критика во извештајот е токму недоволната посветеност на енергетската транзиција.

Како долгорочна насока, авторите гледаат енергетски микс базиран на домашни ресурси, вода, ветер, сонце, биомаса и отпад, дополнет со технологии за складирање енергија и други извори на системска флексибилност.

Нуклеарната енергија се разгледува како потенцијална долгорочна опција, но не и како решение што може да одговори на непосредните предизвици од CBAM и декарбонизацијата. Во дискусијата при презентацијата беше оценето дека, дури и во оптимистичко сценарио, Србија би можела да произведува електрична енергија од нуклеарни централи најрано околу 2040 година.

Стабилизацијата на EPS не значи дека проблемот е решен

Сликата што произлегува од извештајот е двојна. Србија успеа да го стабилизира дел од електроенергетскиот систем по кризата од 2021–2022 година, а EPS повторно работи со позитивен финансиски резултат. Компанијата во 2025 година оствари добивка од 38,7 милијарди динари, или околу 330 милиони евра.

Но производството останува концентрирано во старите термоенергетски капацитети и силно изложено на јаглеродниот ризик, додека хидроенергијата е сè почувствителна на неповолните хидролошки услови.

Во таква ситуација, клучното прашање за Србија повеќе не е само дали EPS може да го стабилизира производството, туку колку брзо земјата може да изгради нови производствени капацитети и флексибилност пред трошоците од одложената транзиција да станат уште поголеми.

ECI

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена. Задолжителните полиња се означени со *