Српскиот енергетски сектор се наоѓа пред еден од најсложените инвестициски циклуси во својата историја. Старите термоелектрани и големата зависност од јаглен, растот на потрошувачката на електрична енергија, забрзаниот развој на соларните и ветерните електрани, потребата од складирање енергија и модернизацијата на мрежата го отвораат прашањето како ќе изгледа електроенергетскиот систем на Србија во следните децении.

Истовремено, сушите, високите температури и променливата хидрологија покажуваат дека сигурноста на снабдувањето повеќе не може да се планира само врз основа на искуствата од минатото. На Србија ѝ се потребни големи инвестиции, но и јасен одговор на прашањето по кој редослед треба да се развиваат новите производствени капацитети, мрежата, батериските системи за складирање, реверзибилните хидроелектрани и другите извори на флексибилност.
За овие прашања, за Energy & Climate Index разговараме со проф. д-р Никола Рајаковиќ, претседател на Сојузот на енергетичари на Србија, и д-р Илија Батас Бјелиќ, виш научен соработник во Институтот за технички науки на САНУ и член на Управниот одбор на Сојузот на енергетичари на Србија.
Сојузот на енергетичари на Србија е една од најстарите стручни организации во земјата, со традиција подолга од еден век. Преку меѓународното советување „Енергетика“, стручните публикации и другите активности, Сојузот обединува претставници од науката, електростопанството, институциите и приватниот сектор и претставува платформа за размена на различни стручни ставови за развојот на енергетиката во Србија и регионот.

Проф. Рајаковиќ, неодамна изјавивте дека Србија може да произведува електрична енергија без јаглен, но дека за таква трансформација се потребни инвестиции од 15 до 20 милијарди долари. Што конкретно треба да се изгради со тие средства и во кој временски период?
Изгубено е премногу време, а енергетската транзиција доцни 20 години. Со други зборови, премногу се инвестираше во одржување на постојниот статус, а премалку во трансформација на енергетскиот сектор кон поодржливо решение.

Сега, кога наталоженото доцнење доаѓа за наплата, потребно е до 2030 година да се направи силен инвестициски замав каков што на овие простори не е виден повеќе од 40 години. Практично, во период од четири години потребно е да се изградат 3 до 4 GW соларни и ветерни електрани, со соодветни ресурси за обезбедување флексибилност на варијабилното производство, да се доврши изградбата на РХЕ Бистрица, да се интензивираат проектите за енергетска ефикасност и проектите за граѓанска енергија, заедно со дигитализацијата на системот.
Значи, мора многу брзо да се заврши работата што требало да биде завршена уште пред десет години, бидејќи трошоците од задоцнетата транзиција ќе стануваат сè поголеми, меѓу другото и преку надоместоците за емисиите на стакленички гасови.
Проф. Рајаковиќ, кој би бил реален и безбеден редослед за повлекување на старите термоелектрани и со кои извори би требало да се надомести нивното производство, без да се загрози сигурноста на снабдувањето?
Пристапот кон изградба на заменски капацитети од обновливи извори на енергија, кои се соодветни и по моќност и по произведена енергија, е неизбежен.
Реалниот редослед на повлекување на старите термоелектрани мора да ја следи динамиката на изградба на заменските капацитети, со постојано одржување на сигурноста на снабдувањето.
Тука не се гледаат парцијални решенија на проблемот, бидејќи сигурноста на снабдувањето и повлекувањето на блоковите на термоелектраните треба да се разгледуваат како целина. Соодветно на тоа, потребно е да се изработи национален план за напуштање на јагленот за секој поединечен блок во термоелектраните.
Проф. Рајаковиќ, Србија истовремено го забрзува развојот на соларните и ветерните електрани и ја разгледува нуклеарната опција. Дали нуклеарната енергија е неопходен дел од идниот систем или транзицијата може да се спроведе преку инвестиции во обновливи извори, складирање енергија, мрежата и регионалните интерконекции?
Во Србија многу се зборува за соларните и ветерните електрани, особено во контекст на аукциите. Меѓутоа, уште повеќе се зборува и за нуклеарната енергија, која во Србија во текот на 2025 година стана еден од фокусите на меѓународната соработка во областа на енергетиката.
Во овој момент се чини дека идниот енергетски микс заснован исклучиво на домашни ресурси, како што се водата, ветерот, сонцето, биомасата, геотермален потенцијал, енергија од отпад и други со развиени технологии за складирање енергија, како реверзибилни хидроелектрани, батериски електрани и управување со потрошувачката, со широко развиени технологии за примена на зелен водород и со зајакнати регионални интерконекции, не претставува идеализирана слика на енергетската иднина, туку ветувачка технолошка реалност.
Нуклеарната опција, значи, во никој случај не е исклучена како важен столб на идниот енергетски микс. Но, доколку решенијата можат да се најдат потпирајќи се на домашните ресурси, без нуклеарна електрана, тогаш секако треба да се стремиме кон такви решенија. Како заклучок, воведувањето нуклеарни технологии во енергетскиот микс на Србија засега останува резервна опција.
И покрај сите финансиски и други проблеми, електроенергетскиот систем на Србија е способен да ја одржува сигурноста на снабдувањето на високо ниво, под услов дополнително да се зајакне координацијата со соседните системски оператори. Тоа не треба да биде само на ниво на продажба на електрична енергија на оној кому му недостига во одреден момент, туку и на ниво на софистицирано и оптимално заедничко управување со регионалниот и континенталниот систем, со цел да се спречат и ублажат ефектите од различни нарушувања.
Проф. Рајаковиќ, колку сушите, ниските водостои и високите температури го менуваат начинот на кој Србија треба да ги планира идните инвестиции во хидроелектрани, термоелектрани и други производствени капацитети
Поради наглото намалување на годишното производство од хидроелектраните поради сушите, за по околу 2 TWh во последните две години, и тоа од околу 12 TWh на околу 8 TWh, се појавува појава на принуден увоз на електрична енергија.
Сè уште не се гледаат доволно јасни одлуки што би ги спречиле последиците и системски би одговориле на овие неповолни климатски појави. Електростопанствата ја согледуваат потребата од вакви одлуки, но други конкурентни цели често доведуваат до судир на приоритетите.
На прв поглед, овој судир нема директна врска со декарбонизацијата, иако токму тој придонесува за нејзино одложување. Основната критериумска функција, односно првиот приоритет во електроенергетските компании, е „адекватноста на капацитетите и обезбедувањето снабдување по одредени, достапни, регулирани цени“.
Во оваа формулација се крие одговорот на прашањето зошто во последните пет години само 3,5% од електроенергетските компании во светот со повеќе од 50% удел на фосилни горива спровеле енергетска транзиција и преминале кон доминантен удел на ОИЕ, од над 50%.
Сушите и неповолната хидрологија наметнуваат итна потреба зголемената летна потрошувачка да се покрие на природен начин со производство од соларни електрани, кои и по оваа основа мора забрзано да се воведуваат во системот.
Екстремните временски услови, односно периоди со екстремни врнежи и периоди без врнежи наметнуваат и јасна потреба за подобро управување со водите, вклучително и изградба на акумулации.
Проф. Рајаковиќ, кои се трите најважни инвестициски и стратешки одлуки што Србија мора да ги донесе до 2030 година за во следната деценија да има сигурен, конкурентен и постепено декарбонизиран електроенергетски систем?
За да има одржлива енергетика во иднина, Србија најпрво мора:
- да го реши проблемот со прекуграничните емисии на стакленички гасови;
- да утврди оптимален план за намалување на зависноста од јаглен;
- системски да го спроведе планот за воведување обновливи извори на енергија.
Голем економски и правно-регулаторен предизвик е надоместокот за прекуграничните емисии кон ЕУ, за кој електроенергетските компании во регионот немаат системско решение. Поради тоа, потребно е пошироко вклучување на сите засегнати страни во регионот.
Суштинскиот проблем што не е решен и за кој не се прецизно разработени динамички планови е напуштањето на јагленот заедно со праведната транзиција.
Во пошироката јавност речиси и да нема спор дека понатамошното користење на јагленот, од стручен аспект, не е целисходно, бидејќи постојат технички, економски и финансиски подобри опции, кои пред сè подразбираат интензивна изградба на обновливи извори на енергија.
Системското размислување и придружните активности на администрацијата треба да се насочат кон решавање на наталожените проблеми поврзани со воведувањето на ОИЕ.
Д-р. Батас Бјелиќ, врз основа на енергетските модели и часовните симулации, како би можел да изгледа технички остварлив електроенергетски микс на Србија со значително помал удел на јаглен?
Практично постои голем број сценарија за технички остварлив електроенергетски и енергетски микс за Србија, со сведување на употребата на јагленот на минимум.

Со симулации или без нив, не постои алтернатива на намалувањето на користењето на јагленот. Од аспект на симулациите, намалувањето на употребата на јаглен треба да се разгледува како задача за пронаоѓање оптимален диспечинг во сценарија со значителен удел на варијабилни обновливи извори на енергија.
Д-р. Батас Бјелиќ, колкави капацитети на соларни и ветерни електрани може да прифати постојниот електроенергетски систем и каде прво ќе се појават ограничувањата, во преносната мрежа, дистрибутивниот систем или поради недостиг од флексибилност?
Во интегрираното планирање најпрво се оптимизираат изворите, а потоа мрежата и опциите за флексибилност.
Не постојат теоретски ограничувања за уделот на обновливите извори од соларни и ветерни електрани што не можат да се надминат со зајакнување или реконструкција на преносната и дистрибутивната мрежа и со примена на опции за флексибилност, но постојат принципи на оптималност што треба да се почитуваат.
Постојниот електроенергетски систем може да прифати и повеќе од 5 GW соларни и ветерни електрани. Ограничувањата најпрво се појавуваат на одредени делови од дистрибутивната мрежа, но како ограничување се појавува и недостигот од флексибилност.
Д-р. Батас Бјелиќ, каква комбинација од батериски системи за складирање, реверзибилни хидроелектрани, управување со потрошувачката и регионална размена на електрична енергија би била оптимална за Србија? Дали денес доволно се инвестира во овие делови од системот?
Сè уште сме далеку од значителни удели на варијабилни обновливи извори на енергија за системски да се фокусираме на опциите за складирање.
Сепак, постојано мора да се разгледува оптималната комбинација на сите ресурси за обезбедување флексибилност, во контекст на динамиката на изградба на големи електрани од ОИЕ.
Се гради РХЕ Бистрица, во план се батериски системи за складирање, а се разгледува и Ѓердап 3 како реална опција. Останува дополнително да се унапреди управувањето со потрошувачката и да се зајакне регионалната интерконективна инфраструктура.
Д-р. Батас Бјелиќ, можат ли соларните електрани во комбинација со батерии да станат важна заштита за Србија и регионот од летните врвови на потрошувачката, сушите и намаленото производство од хидроелектраните?
Можат, и тоа не само во текот на летните врвови и не само во периодите на долготрајни суши.
Како пример може да се издвои септември, кој по правило сè уште е топол месец, а повисоките температури добро корелираат со потрошувачката на електрична енергија за климатизација.
Интересно е што статистичките показатели покажуваат дека осцилациите на производството од хидроелектраните на годишно ниво се поголеми од осцилациите на производството од фотонапонските и ветерните електрани.
Во текот на август 2026 година, производството од хидроелектраните беше значително намалено во однос на просекот, додека производството од соларните електрани значително порасна во регионот.
Д-р. Батас Бјелиќ, ако инвестициите продолжат со сегашното темпо, како би можел да изгледа електроенергетскиот систем на Србија во 2035 година, а како би изгледал доколку развојот на новите капацитети, мрежата и складирањето биде системски и навремено планиран?
Инвестициите мора да се забрзаат, а нивниот обем мора значително да се зголеми.
Но, без оглед на сите лоши одлуки, имаме троцифрена годишна стапка на раст на дистрибуираното производство од фотонапонски електрани и кај купувачите-производители.
Значи, доколку кон транзицијата се пристапи системски и одговорно, до 2035 година би требало да имаме енергетски микс со значително намален удел на јаглен и зголемен удел на електрична енергија произведена од обновливи извори.
Дали постои потреба од посилно поврзување на енергетските експерти од земјите во регионот преку заедничка стручна платформа, која би овозможила размена на знаење, усогласување на ставовите и заедничко дејствување, но и би обезбедувала стручна поддршка за носителите на одлуки при креирањето на регионалните енергетски политики?
И покрај сите предизвици, се гледа дека размената на енергија и соработката меѓу енергетските експерти во регионот растат и тоа секако треба дополнително да се поттикнува, меѓу другото и преку научни конференции.

Се забележува потреба претставниците на државната администрација уште поинтензивно да учествуваат на стручни конференции, со цел унапредување на стручните знаења што се корисни во нивната работа.
Од друга страна, високо стручна и научна конференција како „ЕНЕРГЕТИКА“ која ја организираме ние како Сојуз на енергетичари е корисна и за јавните претпријатија, за пред јавно да ги претстават своите проекти уште еднаш теоретски да ја проверат примената на секоја иновативна идеја, бидејќи Сојузот на енергетичари пред сè се перципира како оптимистички актер кој може да понуди рационални одговори.
Сметаме дека најдобар можен начин за надминување на сите проблеми е целосното ангажирање на научната и стручната јавност.
Интервјуто го реализираше м-р Виктор Андонов

