Западен Балкан има енергетски потенцијал, но недоволна подготвеност за транзиција

јуни 19, 2026

Енергетската транзиција во Западен Балкан влегува во фаза во која повеќе не е доволно да се зборува само за нови електрани, нови мегавати или раст на обновливи извори. Според Energy Transition Index 2026 на Светскиот економски форум, клучното прашање станува дали енергетските системи имаат доволно силни услови да ја издржат следната фаза на транзицијата.

Тоа значи: стабилна регулатива, инвестиции, модерна инфраструктура, пристап до капитал, иновации, човечки капитал и институционална способност да се реализираат проекти. Токму тука Западен Балкан го покажува својот најголем структурен проблем.

Што е ETI и што значат бројките?

Energy Transition Index, или ETI, е индекс на Светскиот економски форум кој ја мери енергетската транзиција на земјите преку две главни димензии.

Првата е системски перформанси. Таа покажува како денес функционира енергетскиот систем на една земја во однос на три прашања: енергетска безбедност, достапност и одржливост.

Втората е подготвеност за транзиција. Таа покажува колку земјата е способна да ја спроведе идната трансформација на енергетскиот систем. Тука влегуваат регулативата, политичката посветеност, финансиите, инвестициите, инфраструктурата, иновациите и човечкиот капитал.

Затоа е важно да се прави разлика меѓу ранг и резултат. Ако Македонија е на 60-то место, тоа не значи дека има резултат 60. Тоа значи дека е 60-та од 120 земји во рангирањето. Нејзиниот ETI резултат е 56,5. Истото важи и за Србија: 79 е ранг-позиција, додека резултатот е 52,8.

Кај резултатите важи правилото: повисока бројка е подобра. Кај рангот важи обратното: пониска позиција е подобра.

Како стои Западен Балкан во ETI 2026?

Во табелата на ETI 2026, од земјите од Западен Балкан се прикажани Албанија, Македонија, Црна Гора, Србија и Босна и Херцеговина.

ЗемјаРанг од 120 земјиETI резултат 2026Системски перформансиПодготвеност за транзиција
Албанија4160,968,449,6
Македонија6056,562,647,4
Црна Гора7154,761,943,9
Србија7952,860,940,6
Босна и Херцеговина9151,258,340,4

Најдобро рангирана земја од регионот е Албанија, на 41-то место, со ETI резултат 60,9. Македонија е на 60-то место, со резултат 56,5. Црна Гора е на 71-то место, Србија на 79-то, а Босна и Херцеговина на 91-то место.

Глобалниот просек во ETI 2026 е 57,3. Тоа значи дека од овие земји само Албанија е над глобалниот просек. Македонија е блиску до него, но сепак под просекот. Црна Гора, Србија и Босна и Херцеговина се под глобалниот просек.

Главната порака: регионот има подобри системски перформанси отколку подготвеност за транзиција

Најважната поента не е само кој е прв, а кој последен. Поважна е разликата меѓу системските перформанси и подготвеноста за транзиција.

Кај сите земји од Западен Балкан системските перформанси се повисоки од подготвеноста за транзиција. Тоа значи дека сегашните енергетски системи сè уште испорачуваат одредено ниво на сигурност, достапност и одржливост, но условите за следната фаза се послаби.

Албанија има системски перформанси од 68,4, но подготвеност за транзиција од 49,6. Македонија има системски перформанси од 62,6, но подготвеност од 47,4. Србија има системски перформанси од 60,9, но подготвеност од само 40,6. Кај Босна и Херцеговина подготвеноста е 40,4.

Ова е суштинскиот проблем на регионот: не е доволно само да постојат енергетски ресурси, постојни производствени капацитети или интерес за инвестиции. Прашањето е дали системот може брзо, сигурно и предвидливо да ја спроведе транзицијата.

Што значи тоа за Македонија?

Македонија е во средината на регионалната слика. Со 60-то место и ETI резултат од 56,5, земјата е близу до глобалниот просек, но не го надминува. Тоа покажува дека Македонија не е на дното, но и дека не е во групата земји кои имаат силна подготвеност за следната фаза на енергетската транзиција.

Најважен е јазот меѓу системските перформанси и подготвеноста за транзиција. Македонија има системски перформанси од 62,6, но подготвеност од 47,4. Разликата е 15,2 поени. Тоа значи дека сегашниот систем има подобра оценка од условите кои треба да ја овозможат идната трансформација.

Преведено во практична енергетска политика, тоа значи дека следната фаза не може да се добие само со нови фотоволтаични електрани или нови приватни инвестиции. Потребни се мрежи, складирање енергија, флексибилност, поефикасни постапки, стабилна регулаторна рамка и механизми што ќе го намалат ризикот за инвеститорите.

Албанија е регионален лидер, но и таа има слабост во подготвеноста

Албанија е најдобро позиционирана земја од Западен Балкан во ETI 2026. Таа е на 41-то место, со резултат 60,9. Тоа ја става над глобалниот просек и пред останатите земји од регионот.

Но и кај Албанија се гледа истата регионална слабост. Системските перформанси се 68,4, додека подготвеноста за транзиција е 49,6. Разликата е 18,8 поени. Значи, и кај најдобро рангираната земја од регионот, идната транзиција зависи од тоа дали ќе се подобрат условите за реализација, а не само од постојната структура на системот.

Србија и Босна и Херцеговина имаат најголем предизвик во подготвеноста

Србија е на 79-то место, со ETI резултат 52,8. Нејзините системски перформанси се 60,9, но подготвеноста за транзиција е 40,6. Тоа е најголемиот јаз меѓу анализираните земји од 20,3 поени.

Босна и Херцеговина е на 91-то место, со ETI резултат 51,2. Системските перформанси се 58,3, а подготвеноста за транзиција 40,4. Тоа ја става земјата на најниска позиција меѓу земјите од Западен Балкан кои се прикажани во индексот.

Овие бројки покажуваат дека проблемот не е само во моменталната состојба на енергетскиот систем, туку во капацитетот да се создадат услови за следната фаза: инвестиции, инфраструктура, регулатива и институции.

Црна Гора е меѓу Македонија и Србија, но со сличен структурен проблем

Црна Гора е на 71-то место, со ETI резултат 54,7. Системските перформанси се 61,9, додека подготвеноста за транзиција е 43,9. Разликата од 18 поени повторно ја потврдува регионалната слика: сегашните системски резултати се подобри од условите за идна трансформација.

Тоа значи дека и кај помалите системи, клучното прашање не е само дали има потенцијал, туку дали постојат доволно силни институционални, финансиски и инфраструктурни услови за реализација.

Регионалната дијагноза: транзицијата не ја кочи технологијата, туку реализацијата

Energy Transition Index 2026 испраќа јасна порака: глобалната енергетска транзиција не губи моментум затоа што нема технологии. Таа губи моментум затоа што слабее способноста за реализација. Светскиот економски форум го опишува тоа преку пад на подготвеноста за транзиција, што во 2026 година бележи прво намалување по повеќе од една деценија.

За Западен Балкан, ова е особено важно. Регионот не треба да се гледа само низ бројот на нови проекти или инсталирани мегавати. Потребно е да се гледа дали постојат услови тие проекти да се приклучат на мрежа, да добијат дозволи, да привлечат капитал, да бидат интегрирани во пазарот и да придонесат за сигурност на системот.

Во таа смисла, енергетската безбедност повеќе не е само прашање на домашно производство или увоз. Таа станува прашање на мрежна инфраструктура, флексибилност, складирање, стабилна регулатива и доверба на инвеститорите.

Заклучок: Западен Балкан мора да премине од проекти кон системска подготвеност

ETI 2026 покажува дека Западен Балкан има различни позиции, но заеднички проблем: подготвеноста за транзиција е значително послаба од сегашните системски перформанси.

Албанија е најдобро рангирана, Македонија е близу до глобалниот просек, Црна Гора е под него, а Србија и Босна и Херцеговина имаат уште поголем јаз во подготвеноста. Но кај сите земји пораката е иста: следната фаза на енергетската транзиција нема да се реши само со нови производствени капацитети.

Регионот мора да ја префрли дебатата од „колку мегавати ќе изградиме“ кон „дали системот може да ги апсорбира, финансира и управува тие мегавати“.

Тоа е вистинскиот тест на енергетската безбедност во 2026 година. А за Западен Балкан, тоа е и тест на економската конкурентност.

м-р Виктор Андонов

Напишете коментар

Вашата адреса за е-пошта нема да биде објавена. Задолжителните полиња се означени со *