Извор: Меѓународна агенција за обновлива енергија (IRENA), Статистика за капацитети на обновлива енергија 2026
1. Вкупен капацитет на обновлива енергија (2016–2025): Трансформација на системско ниво
Изградбата на капацитетите на обновливи извори на енергија кај земјите членки на Енергетската заедница, специфично од Западен Балкан помеѓу 2016 и 2025 година рефлектира структурна, но асиметрична транзиција. Во поглед на обновливата енергија, регионот не започнува од нула, туку преминува од веќе воспоставена база на хидроенергија кон подиверзифициран микс на обновливи извори.
| Држава | 2016 MW | 2025 MW | Зголемување MW | Раст % |
| Албанија | 1,914 | 3,497 | +1,583 | +82.7% |
| Босна и Херцеговина | 1,776 | 2,799 | +1,023 | +57.6% |
| Косово* | 81 | 268 | +187 | +230.9% |
| Црна Гора | 668 | 923 | +255 | +38.2% |
| Северна Македонија | 720 | 1,894 | +1,174 | +163.1% |
| Србија | 2,461 | 3,810 | +1,349 | +54.8% |
| Западен Балкан 6 Вкупно | 7,620 | 13,191 | +5,571 | +73.1% |

Помеѓу 2016 и 2025 година, вкупниот обновлив капацитет во регионот се зголеми за 5,6 GW, што претставува проширување од 73%. На прв поглед, ова сугерира силна и успешна енергетска транзиција. Сепак, длабинската анализа на податоците открива дека овој раст е структурно нееднаков и технолошки концентриран.
Растот е предводен од неколку земји
Најголемите апсолутни зголемувања по инсталиран капацитет се концентрирани во:
- Албанија (+1.58 GW)
- Србија (+1.35 GW)
- Северна Македонија (+1.17 GW)
Ова укажува дека регионалниот напредок не е униформен, туку е поттикнат од националните политички рамки, различните шеми за аукции и инвестициската клима.

Косово* бележи највисок релативен раст (+230%), но тоа е бидејќи почетната основа е ниска (81 MW → 268 MW). Ова е типична карактеристика за системи во рана фаза:
👉 висок процентуален раст, ограничено влијание врз системот.
Доминација на хидроенергијата
И покрај брзиот пораст на капацитетот, структурниот столб на обновливата енергија останува хидроенергијата во сите земји, освен таму каде што соларната енергија брзо ја престигнува (особено во Северна Македонија). Ова има две импликации:
- Регионот веќе имаше инсталирана база со висок удел на обновливи извори пред се од хидроенергија, пред да започне експанзијата на соларната енергија.
- Транзицијата не е од фосилни горива кон обновливи извори, туку од системи доминирани од хидроенергија кон мешани системи на обновливи извори.
Забрзана транзицијата по 2020 година
Иако табелата ги прикажува само крајните точки (2016 и 2025), обемот на зголемувањето, особено кај соларната енергија, укажува дека најголемиот дел од експанзијата се случи во периодот по 2020 година, поттикнат од:
- Енергетските ценовни шокови (2021–2022),
- Притисоците за усогласување со ЕУ,
- Подобрените регулаторни рамки.
2. Развој според технологија на обновлива енергија: Структурни поместувања на ниво на земји
Вистинската трансформација станува видлива при разчленување на вкупниот капацитет по технологија. Ова открива како секоја земја транзитира, а не само колку.
Албанија: Од зависност од хидроенергија кон соларна диверзификација
Албанија претставува класичен случај на хидро-доминантен систем кој влегува во соларна експанзија. До 2025 година, соларот достигна 876 MW, речиси изедначувајќи го порастот кај хидроенергијата.
| Технологија | 2016 MW | 2025 MW | Зголемување |
| Хидроелектрани | 1,913 | 2,620 | +707 |
| Ветерна енергија | 0 | 0 | 0 |
| Соларна енергија | 1 | 876 | +875 |
| Енергија од биогас или биомаса | 1 | 1 | 0 |
👉 Ова укажува на стратешка диверзификација, намалувајќи ја ранливоста од хидролошките и климатски ризици. Сепак, отсуството на ветер сугерира ограничена технолошка диверзификација надвор од соларната енергија.
Босна и Херцеговина: Доцен, но брз влез на соларната енергија
БиХ покажува одложена, но забрзана фаза на транзиција: соларот драстично се прошири од 14 MW на 668 MW, додека ветерот се појави од нула.
| Технологија | 2016 MW | 2025 MW | Зголемување |
| Хидроенергија | 1,760 | 1,878 | +118 |
| Ветерна енергија | 0 | 244 | +244 |
| Соларна енергија | 14 | 668 | +654 |
| Енергија од биогас или биомаса | 1 | 10 | +9 |
Брзото проширување на капацитетите за обновлива енергија сè уште не е придружено со структурно опаѓање на производството на електрична енергија засновано на јаглен. Босна и Херцеговина продолжува да се потпира на термоелектраните на лигнит и јаглен како централен столб на својот енергетски систем, како за домашно снабдување, така и за извоз. И покрај зголемувањето на соларниот капацитет и капацитетот на ветер, термалното производство останува клучен придонесувач во вкупното производство на електрична енергија.
Ова создава двојна структура во енергетскиот систем:
- на едната страна, сегмент на соларен капацитет и капацитет на ветер кој брзо се шири, поттикнат од неодамнешните инвестиции и регулаторни измени;
- на другата страна, постојана зависност од производството засновано на јаглен, кое продолжува да игра стабилизирачка и извозно ориентирана улога.
👉 Заклучок
Транзицијата во Босна и Херцеговина најдобро може да се разбере како рана фаза на промена, каде што капацитетите за обновлива енергија се прошируваат и почнуваат да влијаат врз енергетскиот микс, но сè уште не го истиснале суштински производството засновано на јаглен.
Косово*: Транзиција предводена од ветер во систем заснован на јаглен
Проширувањето на капацитетите за обновлива енергија во Косово останува ограничено во обем и сè уште не се одразило со значително намалување на производството на електрична енергија засновано на јаглен.
Косово* продолжува да се потпира речиси целосно на термоелектраните на лигнит како столб на својот енергетски систем. Иако капацитетот на ветер е значително зголемен помеѓу 2016 и 2025 година, а соларната енергија почнува да се појавува, севкупната база на обновливи извори останува премногу мала за суштински да влијае врз структурата на производството.
👉 Заклучок
Транзицијата во Косово најдобро може да се разбере како почетна фаза на диверзификација, каде што се воведуваат капацитети за обновлива енергија, но системот останува структурно доминиран од јаглен.
| Технологија | 2016 MW | 2025 MW | Зголемување |
| Хидроенергија | 78 | 110 | +32 |
| Ветерна енергија | 1 | 137 | +136 |
| Соларна енергија | 2 | 21 | +19 |
| Енергија од биогас или биомаса | 0 | 0 | 0 |
Црна Гора: Постепена диверзификација
Проширувањето на капацитетите за обновлива енергија во Црна Гора не ја елиминира целосно улогата на термалното производство во енергетскиот систем.
Портфолиото на обновливи извори на Црна Гора и понатаму е доминантно од хидроенергијата, со зголемен придонес од ветерот и сонцето по 2016 година. Истовремено, термоелектраната „Плевља“ продолжува да игра критична улога во обезбедувањето на сигурноста во снабдувањето, особено во периоди на ниско производство од хидроцентралите.
Иако растот на капацитетите од ветер и сонце придонесува за поразновиден микс на производство, севкупниот систем сè уште се потпира на термалното производство како компонента за балансирање и доверливост.
👉 Заклучок
Транзицијата во Црна Гора најдобро може да се разбере како процес на постепена диверзификација, каде што капацитетите за обновлива енергија се прошируваат и ја намалуваат зависноста од хидролошките услови, но без целосно истиснување на термалното производство.
| Технологија | 2016 MW | 2025 MW | Зголемување |
| Хидроенергија | 668 | 705 | +37 |
| Ветерна енергија | 0 | 118 | +118 |
| Соларна енергија | 3 | 100 | +97 |
| Енергија од биогас или биомаса | 0 | 0 | 0 |
Северна Македонија: Структурно поместување предводено од соларната енергија
Северна Македонија ја спроведе најдлабоката трансформација во регионот:
- Соларната енергија се зголеми за над 1 GW.
- Таа стана доминантен извор на нов капацитет од обновливи извори.
| Технологија | 2016 MW | 2025 MW | Зголемување |
| Хидроенергија | 661 | 720 | +59 |
| Ветерна енергија | 37 | 103 | +66 |
| Соларна енергија | 17 | 1,058 | +1,041 |
| Енергија од биогас или биомаса | 5 | 13 | +8 |
За разлика од другите земји од Западен Балкан, проширувањето на капацитетите за обновлива енергија во Северна Македонија сè повеќе се рефлектира во промените во структурата на производството.
Северна Македонија забележа најзначаен раст на соларниот капацитет во регионот помеѓу 2016 и 2025 година, надминувајќи 1 GW инсталирани фотоволтаици. Истовремено, улогата на производството базирано на лигнит ослабна во споредба со претходните години, поради комбинација од застарени термални единици, намалена оперативна сигурност и структурни ограничувања во домашното производство на јаглен.
Историски гледано, вообичаено беше енергетскиот систем на Северна Македонија да се карактеризира како силно зависен од лигнит, со околу 80% од домашното производство кое потекнуваше од термоелектраните на јаглен, сепак, тоа веќе не е случај, бидејќи неодамнешните податоци покажуваат дека производството засновано на лигнит сега зазема само околу 40% од вкупното домашно производство на електрична енергија.
Иако термоелектраните остануваат дел од системот, нивната улога станува помалку доминантна, додека производството од обновливи извори особено соларната енергија игра сè поважна улога во севкупниот енергетски микс.
👉 Заклучок
Северна Македонија претставува најнапреден пример на транзиција во регионот, каде што проширувањето на капацитетите за обновлива енергија почнува да се одразува со делумна структурна промена и оддалечување од производството на електрична енергија засновано на јаглен.
Србија: Балансиран раст на повеќе технологии
Србија покажува најбалансирана експанзија: ветерот е доминантен двигател (+786 MW), но соларот и биоенергијата исто така значително придонесуваат кон развојот на обновливата енергија. Ова укажува на позрела пазарна структура.
| Технологија | 2016 MW | 2025 MW | Зголемување |
| Хидроенергија | 2,416 | 2,514 | +98 |
| Ветерна енергија | 17 | 803 | +786 |
| Соларна енергија | 17 | 431 | +414 |
| Енергија од биогас или биомаса | 11 | 62 | +51 |
Сепак, проширувањето на капацитетите за обновлива енергија во Србија сè уште не се одразило со структурно намалување на производството на електрична енергија базирано на јаглен.
Србија забележа значителен раст на капацитетите од обновливи извори помеѓу 2016 и 2025 година, особено преку енергијата на ветрот и, во последно време, соларната енергија. Ова проширување придонесе кон поразновидно портфолио на производство и го зголеми уделот на варијабилна обновлива енергија во системот.
Истовремено, термоелектраните на лигнит продолжуваат да го обезбедуваат најголемиот дел од домашното производство на електрична енергија и остануваат столб на енергетскиот систем, особено за базно снабдување. Поради тоа, улогата на термалното производство остана главно стабилна, и покрај зголемувањето на капацитетот за обновлива енергија.
👉 Заклучок
Транзицијата во Србија најдобро може да се разбере како диверзификација на енергетскиот микс, каде што обновливата енергија се проширува и добива на значење, но сè уште без суштински да го истисне производството засновано на јаглен.
Периодот 2016–2025 година означува клучен премин од статични обновливи системи кон динамична експанзија со јасни специфики:
- Сите земји ја задржуваат хидроенергијата како база на инсталираниот обноблив капацитет.
- Освен во Косово* (предводено од ветер) и Србија (балансирано), соларната енергија е клучна за големиот раст на нови изградени капацитети.

- Патиштата на енергетската транзиција значително се разликуваат:
- Системи предводени од соларна енергија: Северна Македонија, Албанија
- Балансиран раст: Србија
- Хидро-доминантни со доцен соларен бран: БиХ, Црна Гора
- Транзиција предводена од ветер: Косово*
- Повеќето капацитети се изградени во последните 3–5 години, што укажува на забрзување предизвикано од промена на енергетската политика, но истовремено укажува и на потенцијален стрес врз енергетските системи.
Може да се заклучи дека регионот во кој се наоѓаме, или во ЕУ попознат како Западен Балкан, веќе не е во фаза на рана адаптација, туку преминува во фаза на брза експанзија. Сепак, хетерогеноста на националниот развој сугерира дека Западниот Балкан не се движи кон еден единствен модел, туку еволуира во различни транзициски концепти кои ќе имаат различно влијание на пазарот.
м-р Виктор Андонов
Поранешен советник за енергетика на Претседателот на Владата на Република Северна Македонија

