Секретаријатот на Енергетската заедница на 11 ноември 2026 година објави нови насоки за забрзување на развојот на обновливите извори на енергија во Западен Балкан, со посебен фокус на просторното планирање, постапките за издавање дозволи и координацијата меѓу надлежните институции.
Според објавените податоци, во 2024 година шесте економии од Западен Балкан имале околу 23 GW соларни и ветерни проекти во развој. Истовремено, националните енергетски и климатски планови предвидуваат изградба на приближно 10 GW дополнителни капацитети до 2030 година.
Енергетската заедница посочува дека долгите и сложени административни постапки се една од значајните пречки за претворање на инвестициските планови во оперативни производствени капацитети.
Забрзани зони наместо долги поединечни постапки
Централната препорака во новиот документ е воспоставување зони за забрзан развој на обновливите извори на енергија, во согласност со пристапот предвиден во ревидираната европска Директива за обновлива енергија (RED III).
Наместо сите просторни, еколошки и инфраструктурни прашања да се разгледуваат дури по поднесувањето на поединечни инвестициски барања, надлежните институции треба однапред да ги идентификуваат подрачјата погодни за изградба на соларни и ветерни електрани.
При определувањето на овие зони треба да се земат предвид потенцијалот за производство на електрична енергија, заштитата на биолошката разновидност, намената на земјиштето, пристапот до електроенергетската мрежа и можните влијанија врз локалните заедници.
Посебен приоритет се препорачува за поранешни рудници, индустриски комплекси и деградирани површини, каде што можните конфликти околу користењето на земјиштето би можеле да бидат помали.
Однапред спроведените процени треба да обезбедат поголема предвидливост за инвеститорите и да го намалат повторувањето на административните постапки.
Енергетската заедница нагласува дека одредбите на RED III за забрзаните зони сè уште не се целосно правно обврзувачки за регионот преку Договорот за Енергетската заедница. Поради тоа, се препорачува земјите да започнат со подготовките користејќи ги постојните просторни планови, достапните податоци и пилот-проектите, без да го чекаат завршувањето на процесот на правно усогласување. energy-community.org
Битола и Елбасан како пилот-подрачја за енергетска транзиција
Новиот пристап веќе се применува преку пилот-активности во Битола во Македонија и Елбасан во Албанија, со поддршка од Центарот за забрзување на обновливите извори при Секретаријатот на Енергетската заедница.
Во Македонија активностите се насочени кон регионот Битола–Новаци, кој традиционално е поврзан со експлоатацијата на јаглен и производството на електрична енергија во РЕК Битола.
Целта е да се идентификуваат соодветни локации за нови капацитети од обновливи извори и да се подготви пристап за нивен развој во рамките на праведната енергетска транзиција.
Во Албанија, пилот-активностите се концентрирани во Елбасан, каде што се разгледува можноста за искористување на поранешни индустриски и металуршки површини за производство на обновлива електрична енергија и поддршка на индустриската декарбонизација.
За двете подрачја се предвидуваат технички, просторни и еколошки процени, како и координација со локалните власти и надлежните институции.
Овие активности засега се однесуваат на подготовка на локации и институционални механизми, а не на веќе одобрени нови електрани со утврдена инсталирана моќност.
Од инвестициски планови до изградени електрани
Новите насоки ја нагласуваат потребата од подобра координација меѓу институциите задолжени за енергетика, животна средина, просторно планирање, електроенергетски мрежи и локален развој.
Енергетската заедница препорачува навремено вклучување на локалните заедници, како и јасно дефинирање на условите под кои инвеститорите можат да развиваат проекти во определените зони.
Особено значајно е поврзувањето на просторните планови со реалните можности за приклучување на електроенергетската мрежа. Погодна локација според сончевиот или ветерниот потенцијал не мора истовремено да располага со доволен мрежен капацитет за приклучување на нова електрана.
Затоа, однапред определените зони треба да се засноваат и на податоци за постојната и планираната преносна и дистрибутивна инфраструктура.
Со тоа би можело да се намали ризикот од развој на проекти на локации каде што подоцна се појавуваат значителни ограничувања за приклучување или потреба од дополнителни мрежни инвестиции.
Клучниот предизвик останува претворањето на големиот број најавени проекти во изградени и приклучени производствени капацитети, со истовремено почитување на еколошките стандарди, интересите на локалните заедници и техничките ограничувања на електроенергетските системи.
ECI

